1. Wat bedoelen we hiermee?
Het hergebruik van objecten uit de riolering biedt een kans om afval te verminderen en circulair te werken. Zo worden bijvoorbeeld kolken maar ook pompen (na een opknapbeurt) hergebruikt. Een ander voorbeeld zijn PVC-buizen die worden vervangen in een zettingsgevoelig gebied. Deze blijken technisch nog goed bruikbaar. Door ze voorzichtig op te graven, te testen en opnieuw toe te passen kan de milieubelasting sterk worden verlaagd. Hieronder staat een praktische toelichting op deze werkwijze. Onder andere bodemdaling leidt er vaak toe dat rioolbuizen (bijvoorbeeld van PVC) al na 30 tot 40 jaar worden vervangen omdat de buizen scheef zijn komen te liggen en niet meer goed afstromen. Als ze geen schade hebben en nog recht en rond zijn, dan kun je ze gewoon nog een keer gebruiken.
2. Waarom deze maatregel?
Rioleringsbuizen zijn voornamelijk gemaakt van PVC, beton en gres (gebakken materiaal). PVC-leidingen hebben volgens een onderzoek van TNO uit 2006 een verwachte levensduur van meer dan 100 jaar. Het weggooien van iets wat nog goed is strookt niet met de doelstelling om 50% circulair te werken in 2030. Door de buizen opnieuw te gebruiken hoeft er niet iets nieuws geproduceerd en vervoerd te worden. Van de veelgebruikte drielaags PVC-rioolbuis bestaat een van de drie lagen nu al uit materiaal van oude buizen, dat eerst apart is ingezameld. Maar het kan dus nog veel duurzamer.
3. Regelgeving
Er is over dit onderwerp geen specifieke regelgeving, maar er is wel een handreiking in voorbereiding van stichting Rioned voor hergebruik: Ter visie: Handreiking hergebruik van drukloze pvc-buizen.
4. Wie moet wat doen?
Startpunt is het laten uitvoeren van een rioolinspectie door de beheerder riolering. Op de beelden daarvan is te zien dat het water niet meer goed wegstroomt maar de buizen lijken nog in orde. De beheerder geeft dan de opdracht aan een projectleider en zijn team met een werkvoorbereider en een inkoper om het riool te vervangen en de buizen te hergebruiken. Zij kunnen deel uitmaken van het ingenieursbureau van de gemeente zelf (of van een extern bureau). Hergebruik van rioleringsbuizen vraagt wel wat van de betrokkenen, dus het is belangrijk dat iedereen aan boord is. Al in een vroeg stadium moet er ook over worden nagedacht welk bedrijf past bij deze werken.
De werkvoorbereider (bestekschrijver) maakt een contracttekst/bestek voor de aannemer. Hierin moet duidelijk worden gemaakt hoe het hergebruik tijdens de uitvoering in zijn werk gaat. Het gaat erom dat het ontgraven voorzichtig gebeurt. Verder is van belang dat de werkvoorbereider met een testprotocol voorschrijft hoe het testen van de buizen moet gebeuren. Dit kan bijvoorbeeld een visuele inspectie zijn: is de buis recht en rond? Je kunt ook een geluidsproef doen, een PVC-buis die nog goed is, klinkt anders dan een broze buis, of je kunt er met een hamer op slaan. Bij een sterke buis veert de hamer terug.
Ook bepaalt de werkvoorbereider waar de opgegraven buizen tijdelijk in opslag kunnen.
Als alle beschrijvingen klaar zijn, dan moet de inkoper dit vertalen in gunningscriteria, en er bij de aanbesteding een puntensysteem aanhangen.
Vooral de directievoerder is veel aanwezig bij de uitvoering door de aannemer, naast de opzichter. Zij hebben het contact met het bedrijf. De rol van de kraanmachinist is essentieel, hij moet voorzichtig uitgraven.
Voordat je een hele wijk gaat doen is het zaak eerst wat proefsleuven te maken om te kijken wat voor buizen er dan daadwerkelijk in de grond liggen. Want dat zie je pas als je de buis echt ziet. Dat kun je op de inspectievideo niet zien.
Om meters te maken in het project haal je de buizen eruit, en leg je ze na het testen kort op een grasveld in de wijk of in een depot en spoedig elders terug in dezelfde wijk.
Tot slot is het belangrijk dat in het gegevensbeheersysteem wordt aangegeven dat er buizen zijn hergebruikt.
5. Praktijkervaringen
Marina Könst, strategisch beheerder riolering in de gemeente Zaanstad: “In de wijk Hensbroek in Zaandam was de afstroming van het dertig jaar oude PVC-riool door de slappe bodem zo slecht geworden dat het riool vervangen moest worden. Uit de rioolinspectie bleek dat de buizen geen scheuren of andere mankementen hadden. We wilden de buizen graag hergebruiken. Voor een aannemer is dit vaak nieuw. Dus zijn we aan het begin van het werk, toen de eerste buizen werden opgegraven, met z'n allen buiten gaan kijken hoe de buizen eruitzagen. Een deel bleek geen drielaags PVC, maar van mindere kwaliteit en die konden we niet hergebruiken. Dat viel even tegen.
Wat we merkten, was dat de kraanmachinist die wij kregen op dit werk, het heel tof vond om dit te doen. Daardoor was hij bereid om heel netjes te ontgraven. Omdat hij ook de pvc-buizen waarmee de huizen op het riool zijn aangesloten heel wist te houden, is samen met onze mensen die buiten liepen besloten om deze ook te gaan hergebruiken. Dat viel weer mee.
In totaal is in deze wijk 1036 meter van de 1864 meter hoofdriool (PVC 250) opnieuw toegepast. Plus 1806 meter van de 2709 meter leidingen van huisaansluitingen.
Financieel is dit nog niet voordeliger. Dat komt doordat we te maken hebben met relatief lage prijzen voor nieuwe buizen. De milieukosten zie je niet terug in de prijs. Het hele systeem is gewoon ingericht op weggooien, kijk bijvoorbeeld ook naar huishoudelijke apparaten die je niet eens kunt repareren. We komen er nooit als we het systeem niet zelf veranderen.”
Naar aanleiding van dit project is een checklist gemaakt voor het opgraven en hergebruiken van rioleringsbuizen:
Vooraf
- Bepalen of werkgebied geschikt is voor hergebruik.
- Bestaande buizen onderzoeken op geschiktheid.
- Inschatting maken van te hergebruiken hoeveelheden.
- Keuze maken voor directieleverantie, HUB of depot.
Voorzichtig buizen ontgraven
- Schade aan buis moet worden voorkomen.
- Extra aandacht en voorzichtig werken voor de kraanmachinist en grondwerker.
- Werkzaamheden vragen mogelijk meer tijd.
- Werken in een omgeving waar veel druk zit op het project, bijvoorbeeld in verband met bereikbaarheid van bedrijven, zijn daardoor minder geschikt.
- Ook extra aandacht voor aansluitingen zodat deze ook kunnen worden hergebruikt.
Buizen na ontgraven
- Buizen opslaan in depot om voorraad te maken.
- Buizen keuren.
- Zijn de buizen rond en dan met name aan de aansluitzijde?
- Zijn de buizen recht (vuilwater)?
- Is er graafschade? Evt. deel afzagen.
- Hamerslag (geluid).
- Buizen transporteren in kooi.
- Buizen na keuring opslaan in rekken.
- Buizen afdekken om UV-schade te voorkomen.
Bestek
- Ontgraven zonder schade omschrijven.
- Werken in fases.
- Buizen opslaan in depot of HUB of directie leverantie.
- Na put beginnen met nieuwe buis en eindigen met nieuwe buis.
- MVI-voorwaarden zoals een plan voor hergebruik wat je kan toetsen.
- Revisie zodat in beheer wordt aangegeven waar hergebruikte buizen zijn toegepast.
- Transport omschrijven.
- Opslag omschrijven.
6. Veelgestelde vragen
Hoe bepaal je objectief of een PVC-buis nog geschikt is voor hergebruik?
Gebruik een combinatie van visuele inspectie (recht, rond, heel) aangevuld met een geluids- of slagproef met een hamer. Een testprotocol kan dit standaardiseren. Criteria zijn: buis is recht, rond, (heel) heeft geen scheuren, en klinkt stevig (niet broos).
Wat doe je met buizen die deels beschadigd zijn?
Die worden uitgesorteerd en niet hergebruikt. Reparatie is meestal niet kostenefficiënt. Wel kun je ze eventueel gebruiken voor kortere stukken of als vulmateriaal, afhankelijk van de situatie.
Hoe ga je om met verschillende typen PVC?
Drielaags PVC is vaak sterker en beter geschikt voor hergebruik. Enkellaags PVC is gevoeliger voor veroudering en wordt meestal niet hergebruikt. Bij twijfel: buis niet hergebruiken.
Wat zijn de kosten en baten van hergebruik op langere termijn?
Directe kostenbesparing is beperkt door lage marktprijzen van nieuw PVC. De baten zitten vooral in CO₂-reductie, minder transport, minder afval, langer gebruik van bestaande materialen en het behalen van circulaire doelstellingen.
Hoe krijg je alle betrokkenen mee in dit nieuwe proces?
Begin met een proef/ pilot, betrek mensen vroeg, en laat ze buiten meekijken zoals in Zaandam. Geef ruimte voor leren en fouten. Enthousiasme van bijvoorbeeld de opdrachtgever/ projectleider/ uitvoerder/ kraanmachinist werkt aanstekelijk.