Gebiedsgericht werken

1. Wat bedoelen we hiermee?

Gebiedsgericht werken betekent dat werkzaamheden niet meer als losse projecten worden opgepakt, maar als onderdeel van een groter geheel: een wijk, buurt of samenhangend gebied. In plaats van telkens één straat aan te pakken, wordt gekeken naar waar opgaven samenkomen en hoe deze gecombineerd kunnen worden. Programmatisch aanbesteden kan daarbij worden ingezet als middel om deze gebiedsgerichte aanpak te organiseren en in de markt te zetten, bijvoorbeeld door werkzaamheden in samenhang en over langere tijd aan te besteden.

In Den Haag betekent dit bijvoorbeeld dat riolering wordt ingezet als motor voor de openbare ruimte. Wanneer het riool wordt vervangen en de straat toch open gaat, ontstaan kansen om ook andere opgaven mee te nemen. Freek Verhoef, programmamanager riolering bij de gemeente Den Haag, verwoordt het zo: “In één straatje een gescheiden riool leggen, waar eindigt dat? Je moet het groter bekijken.”

Deze manier van werken staat binnen Den Haag bekend als werk met werk maken: het combineren van opgaven op het moment dat de openbare ruimte toch open ligt.
In Nijmegen wordt op vergelijkbare wijze gewerkt met zogenoemde vernieuwingsgolven. In wijken waar de onderhoudsopgave groot is, worden riolering, verharding, verlichting en andere assets in samenhang bekeken en aangepakt.

Frank van den Hoogen, adviseur aanbesteden bij de gemeente Nijmegen: “Je pakt de hele wijk aan in plaats van een paar losse straten. Dan wordt het effect veel groter en kun je echt andere keuzes maken.”

Deze manier van werken raakt aan:
•    schaal (van straat naar gebied)
•    samenwerking (met markt en interne afdelingen)
•    planning (langjarig in plaats van projectmatig)
•    ontwerp (integraal in plaats van sectoraal)
•    financiering (budgetten combineren en ontschotten om tot integrale bekostiging te komen)
 

Wat valt hier niet onder?

•    Het simpel bundelen van projecten zonder inhoudelijke samenhang.
•    Het uit handen geven van regie aan de markt zonder kaders.
•    Het sturen op alleen prijs of één standaardoplossing.

Het blijft een bewuste keuze van de gemeente hoe een gebied wordt aangepakt en welke opgaven daarin samenkomen. Zoals Freek Verhoef aangeeft: “We denken: we maken de straat open en doen alles tegelijk. Iedereen snapt dat. Tot je het gaat doen. Dan blijkt hoe ingewikkeld het echt is.”

Samengevat
Gebiedsgericht werken betekent dat je niet langer per project werkt, maar vanuit een samenhangend gebied, waarin je opgaven combineert volgens het principe van werk met werk maken. Het biedt kansen voor integraliteit en efficiëntie, maar vraagt om andere keuzes, intensieve samenwerking, vertrouwen en bestuurlijke steun.

2. Waarom deze maatregel?

De aanleiding voor gebiedsgericht werken is meervoudig.

Schaal en efficiëntie
Gemeenten staan voor een grote vervangingsopgave. Door werkzaamheden te bundelen ontstaat meer efficiëntie in voorbereiding en uitvoering. Om projecten beheersbaar en uitvoerbaar te houden, wordt de omvang van werkzaamheden bewust afgestemd op wat logisch en haalbaar is voor de markt. Daarbij wordt vaak gekeken naar een doorlooptijd van circa anderhalf tot twee jaar, zodat projecten aantrekkelijk blijven voor regionale mkb-partijen en goed uitvoerbaar zijn.

Opgaven stapelen
Wanneer de openbare ruimte opengaat voor riolering, biedt dit kansen om ook andere opgaven mee te nemen, zoals wegen (verkeersveiligheid), groen en klimaatadaptatie (zoals biodiversiteit, wateroverlast, droogte en hittestress).

Integrale afwegingen maken
Door gebiedsgericht te werken kunnen keuzes beter in samenhang worden gemaakt. Oplossingen zoals waterberging zijn vaak alleen haalbaar op grotere schaal. Ook opgaven zoals de energietransitie kunnen hierin worden meegenomen.

Langetermijnkwaliteit
Een gebied in één keer aanpakken voorkomt dat nieuw en oud door elkaar heen blijven liggen. Dit leidt tot een robuuster systeem en minder herhalend werk.

Duurzaamheid en circulariteit
De grootste winst zit in het ontwerp. Door integraal te ontwerpen ontstaan meer kansen om materialen te hergebruiken en slimmer om te gaan met de boven- en ondergrond.

Tegelijkertijd wordt deze aanpak vaak als duurder ervaren. Dit komt niet alleen door de complexiteit en samenwerking, maar ook doordat keuzes worden gemaakt zoals:
•    vervroegd vervangen van assets
•    het combineren met levensduurverlengende maatregelen
•    het meenemen van extra ambities binnen één project

Op de lange termijn kan dit juist leiden tot lagere kosten en een beter functionerende openbare ruimte.

3. Regelgeving

Deze manier van werken valt binnen de bestaande aanbestedingsregels, zoals de Aanbestedingswet en Europese richtlijnen.

Belangrijke aandachtspunten zijn:
•    Drempelwaarden (nationaal en Europees)
Grote projecten moeten (Europees) worden aanbesteed. Het verschil zit met name in de langere doorlooptijd van de procedure. Voor mkb-bedrijven kan deelname uitdagend zijn, doordat inschrijvingen tijd en capaciteit vragen.
•    Gunningscriteria (prijs-kwaliteit)
Let op dat niet onnodig veel partijen kosten maken voor een inschrijving.
•    Toegankelijkheid voor mkb
Door eisen en voorwaarden zorgvuldig op te stellen, kunnen opdrachten beter aansluiten bij de mogelijkheden van mkb-bedrijven.

In Nijmegen is hier expliciet aandacht voor. Daarbij speelt ook mee dat specialistisch werk vaak door mkb-bedrijven wordt uitgevoerd, ook binnen grotere projecten.

4. Wie moet wat doen?

Gebiedsgericht werken vraagt om samenwerking tussen meerdere rollen.

Programmamanager/opdrachtgever
•    Stelt de kaders en doelen 
•    Zorgt voor afstemming tussen afdelingen 
•    Houdt overzicht en bewaakt de voortgang 
•    Bepaalt hoe het programma wordt opgeknipt in logische deelprojecten of fasen, passend bij de schaal en uitvoerbaarheid.

In de praktijk betekent dit ook: continu iedereen betrokken houden en dezelfde richting op laten werken.

Assetmanager/beheerder
•    Brengt de staat en restlevensduur van assets in beeld 
•    Bepaalt in samenspraak met de beleidsmedewerker welke projecten worden opgepakt
•    Weegt af wat vervangen wordt en wat kan blijven liggen 

Projectleider
•    Verantwoordelijk voor ontwerp, voorbereiding en uitvoering 
•    Stuurt op de realisatie van projecten 

Inkoopadviseur/inkoper
•    Richt de aanbesteding in 
•    Zorgt voor een passende marktbenadering 

Ontwerpers en adviseurs
•    Werken integrale ontwerpen uit 
•    Onderzoeken technische en ruimtelijke mogelijkheden 

Aannemer/marktpartij
•    Voert het werk uit 
•    Denkt mee over uitvoering en fasering, zeker als wordt gekozen voor een bouwteam 

Andere domeinen en nutsbedrijven
•    Wegen, groen en mobiliteit worden vroeg betrokken 
•    Nutsbedrijven spelen een belangrijke rol 

Wanneer een gebied te groot is om in één keer aan te besteden, wordt het gefaseerd uitgevoerd. Dit gebeurt vaak langs logische geografische grenzen, zoals woonwijken tussen ontsluitingswegen. Hoofdwegen worden daarbij soms apart gehouden, omdat deze een ander type werk en aannemers vragen.

Door projecten op te knippen in fasen ontstaat ook risicospreiding. Als één aannemer vertraging oploopt, heeft dit minder impact op het totale programma. Door met meerdere aannemers tegelijk te werken, blijft de voortgang beter geborgd.

In de praktijk blijkt samenwerking met nutsbedrijven een blijvende uitdaging. Gas- en waterleidingen worden vaak sneller gelegd dan riolering. Daarnaast speelt het idee van hygiëne een rol: het gelijktijdig werken aan riool en drinkwaterleiding roept weerstand op. Dit maakt het lastig om werkzaamheden volledig te combineren.

6. Veelgestelde vragen

Is deze manier van werken duurder?

Op korte termijn vaak wel, door extra afwegingen en combinaties van opgaven. Op lange termijn kan het efficiënter zijn. Daarnaast kan het juist leiden tot minder maatschappelijke en economische overlast, en wordt het beheer eenvoudiger doordat versnippering van verschillende typen systemen en voorzieningen wordt voorkomen.

Hoe houd je het werk toegankelijk voor mkb?
Door eisen en voorwaarden zodanig vorm te geven dat deze aansluiten bij de mogelijkheden van mkb-bedrijven.
Wanneer begin je met gebiedsgericht werken?
Idealiter meerdere jaren voor uitvoering, zodat afstemming met andere partijen mogelijk is.

Kun je dit ook als kleine gemeente doen?
Ja. Samenwerking in de regio kan helpen om voldoende schaal te creëren en aantrekkelijk te zijn voor de markt.

Hoe ga je om met bestaande assets die nog goed zijn?
Niet alles hoeft vervangen te worden. Op basis van restlevensduur wordt bepaald wat blijft liggen.

Wat is de grootste uitdaging?
Samenwerking, vertrouwen en afstemming. Verschillende belangen, snelheden en werkwijzen maken het complex. Ook het beschikbaar hebben van financiële middelen op het juiste moment speelt een grote rol, omdat veel afdelingen werken met jaarlijkse budgetten.