Recyclen beton(granulaat) in elementenverharding

1. Wat bedoelen we hiermee?

Bij de sloop van gebouwen, wegen of andere constructies blijft vaak veel betonpuin over. Dit betonpuin kunnen we hoogwaardig recyclen, door het op te breken in kleinere stukken genaamd betongranulaten. Hoogwaardige recycling betekent dat het voldoet aan de eisen (NEN-EN 12620) om opnieuw te worden gebruikt in de productie van nieuwe betonstenen, betontegels, betonbanden of andere betonelementen. Het betongranulaat wordt dan niet toegepast als funderingsmateriaal. Dat wordt gezien als een laagwaardige toepassing.

Het betonpuin kan op twee manieren hoogwaardig gerecycled worden:

1. Je kunt het beton selectief slopen of oogsten door het vanaf de bron gescheiden te houden van bouwpuin zoals dakpannen, stenen, isolatiemateriaal enzovoorts. Hier kan betongranulaat van gemaakt worden. Het granulaat kan deels worden bijgemengd met grind, maar het bevat nog cement. Dit zorgt ervoor dat het granulaat meer vocht opneemt en er meer nieuw cement moet worden toegevoegd om de gewenste betonsterkte te bereiken.

2. Duurzamer is om het betonpuin slim te breken. Bij deze techniek wordt het beton gegranuleerd in een zanddeel/-fractie, een grinddeel/-fractie én een vulstofdeel (concrete fines). Dit is een innovatieve stap die secundaire grondstoffen oplevert die te gebruiken zijn bij de productie van nieuw beton. De concrete fines (cementsteen) is heel fijn, deze poeder kan worden bijgemengd bij cement. Deels reactief, deels als vulstof.

Vrijwel elk vrijgekomen betonelement kan worden gebroken in schoon en herbruikbaar betongranulaat. Denk aan betonklinkers, tegels en banden, maar ook betonpalen, betonnen kolommen of onderdelen van een betonconstructie. Onderzoek eerst - voordat je kiest voor recycling – of het element nog in zijn geheel kan worden hergebruikt. Zie de R-ladder.

AEC-granulaat, dat zijn reststoffen uit de verbranding van huishoudelijk afval, hoort niet te worden toegepast in beton. (Het Betonakkoord spreekt over het voorkómen van stoorstromen in beton. AEC-granulaat verstoort het schone mengsel).

2. Waarom deze maatregel?

Door betongranulaat hoogwaardig te recyclen in betonnen elementverharding:

verminder je de vraag naar primaire grondstoffen zoals grind en zand;
vermijd je de CO₂-uitstoot van winning en transport van primaire grondstoffen;
voldoe je aan de circulaire eisen van het Betonakkoord.

Het Betonakkoord stelt dat in 2030 alle betonreststromen honderd procent circulair moeten worden toegepast. Dit betekent dat alle betonreststromen moeten terugkeren in de betonketen voor de productie van nieuw beton.

3. Regelgeving

De betonelementen moeten gescheiden van ander puin worden ingezameld, in aparte containers. Veel verdwijnt nu nog in de puinbak (met name kleine hoeveelheden). Daarmee ben je het kwijt als het om betongranulaat gaat. De brekers hanteren de BRL 2506-1 voor de inname en acceptatie van steenachtige reststromen.

De breker levert het betongranulaat onder het (vigerende) NEN-EN-12620 certificaat, Toeslagmateriaal voor beton, aan de betonproducenten.

4. Wie moet wat doen?

Allereerst moeten er eisen worden vastgesteld over de hoogwaardige verwerking van vrijgekomen materialen zoals beton. Zo’n eis kan bijvoorbeeld zijn dat in nieuwe betonnen elementverharding een bepaald percentage aan primaire toeslagstoffen vervangen dient te worden door secundaire toeslagstoffen (betongranulaat). Probeer als opdrachtgever een ambitieus percentage hergebruik op te nemen, en een lage MKI. Deze eisen moeten worden opgenomen in het standaardbestek van de gemeente of het Programma van Eisen. Bij wie deze taak ligt, verschilt per gemeente. Dit kan bijvoorbeeld een taak zijn voor de beleidsadviseur, in samenspraak met de beheerder van het moederbestek.

Zijn deze eisen opgenomen, dan is het aan de projectleider en de werkvoorbereider om deze eisen mee te nemen in een uitvraag naar de markt. Hierbij geeft de projectleider ook aan welke elementen niet meer kunnen worden hergebruikt en dus gerecycled kunnen worden. Het is belangrijk dat hij of zij er samen met de aannemer voor zorgt dat de betonreststromen selectief, in aparte containers, worden opgeslagen en afgevoerd zodat de reststromen elkaar niet ‘vervuilen’. Als dit wel gebeurt, kun je er geen betongranulaat meer van maken. De reststromen gaan naar een gecertificeerde breker die deze verwerkt tot gecertificeerd betongranulaat. Dit moet ook worden opgenomen in het bestek en aantoonbaar worden gemaakt met bonnen.

Een toezichthouder kan binnen de gemeente worden aangewezen om binnen een project te toetsen of aan de eisen wordt voldaan.

Werk je bij een kleine(re) gemeente en heb je een beperkt areaal? Zoek dan de samenwerking op met een of meerdere andere gemeenten. Koop collectief in, gebruik dezelfde documenten en verdeel zo de energie. Zo voorkom je dat één persoon de transitie naar een circulaire infrastructuur moet dragen.

5. Praktijkervaringen

Gemeente Amersfoort heeft in 2021 een aanbesteding op de markt gezet voor het leveren van betonnen bestratingsmaterialen. Hierbij was het hoofddoel om een zo laag mogelijke MKI-score te krijgen, gecombineerd met een zo hoog mogelijke circulariteit en hergebruik. De gemeente sloot een contract af met de leverancier in plaats van dit per project door aannemers te laten regelen. Hierdoor kon de gemeente eisen stellen aan de samenstelling van het materiaal.
De winnende leverancier bood een MKI-score die destijds vijftig procent lager lag dan het gemiddelde, en bood bestratingsmateriaal aan dat voor vijftig procent bestond uit circulair materiaal. Dit lag ver boven de minimumeis van de gemeente van vijftien procent. Harry Brouwer, projectmanager Openbare Ruimte bij gemeente Amersfoort: “De ambitie is om een afnamevolume te realiseren dat zodanig hoog is, dat het voor de leverancier voordeliger wordt om het materiaal op deze manier te blijven produceren.”

Het in beweging brengen van de markt vraagt om een lange adem en slimme samenwerking met andere gemeenten. Om meer volume te creëren en zo te sturen op duurzame investeringen in de markt, bundelt Amersfoort haar krachten met de gemeenten Amsterdam, Den Haag, Zwolle en Eindhoven. Als ‘coalitie duurzame bestrating’ werken zij aan een intentieovereenkomst waarin zij, op basis van een gehouden marktconsultatie, spelregels vastleggen die ambitieus, maar wel haalbaar zijn.

Miriam van Dalen, adviseur Circulair Inkopen bij gemeente Amersfoort: “Het idee is dat de criteria die wij – de koplopergroep – nu als ambitie stellen, over twee à drie jaar gelden voor het hele peloton, alle gemeenten in Nederland. Dit geeft ook de markt de duidelijkheid die nodig is om investeringen te doen in duurzame maatregelen en materialen.” Miriam en Harry nodigen andere gemeenten uit om zich aan te sluiten bij het initiatief, met het oog op een toekomstige intentieovereenkomst. Miriam: “We streven ernaar om de intentieovereenkomst als een kant-en-klare oplossing aan te bieden, die je als gemeente zo kunt overnemen.”

Ga voor meer informatie over de coalitie en intentieovereenkomst naar Tenderned.nl. Gemeente Amersfoort is graag bereid om de tekst en specificaties uit de eerdere aanbesteding beschikbaar te stellen aan andere gemeenten. Neem hiervoor contact op met de gemeente via samenduurzaam@amersfoort.nl.

Via haar inkoopbeleid streeft de gemeente Nijmegen ernaar om grondstoffen zo hoogwaardig mogelijk terug te brengen in de keten en zo circulariteit te bevorderen. Hier houdt Anne Hurkens zich als beleidsadviseur mee bezig: “In ons bestek hebben we als eis opgenomen dat alle producten die de gemeente inkoopt – zoals stoeptegels en rioleringsbuizen - een minimale hoeveelheid betongranulaat moeten bevatten.”

Daarnaast is als eis opgenomen dat al het vrijkomende beton slim moet worden gebroken in drie componenten. Al brengt deze eis nog de nodige uitdagingen met zich mee. Anne: “Enkele brekers zeggen beton al op deze manier te kunnen verwerken, maar de praktijk is weerbarstiger. Op dit moment onderzoeken we welke mogelijkheden er zijn om beton al wel slim te breken.”

De gemeente Nijmegen laat van vrijgekomen beton vaak nog betongranulaat maken, wat deels wordt gebruikt als grindvervanger in beton, maar waarschijnlijk ook nog als wegfundering. Sinds kort heeft de gemeente een adviseur circulariteit aangesteld. “Hij geeft binnen projecten advies over wat er mogelijk is qua hergebruik.” Ook kan de adviseur controleren of aan de eisen in het bestek wordt voldaan. Bijvoorbeeld door leverbonnen op te vragen van waar beton is afgeleverd. “Ik kan dit iedere gemeente aanbevelen.”

6. Veelgestelde vragen

Hoeveel locaties zijn er al waar beton kan worden gebroken in drie componenten?

Het aantal locaties waar beton kan worden gebroken in drie componenten, is nog beperkt maar neemt toe. Zoek naar een locatie die zo dichtbij mogelijk is, zodat de transportafstanden beperkt blijven.

Is de kwaliteit van de betonnen elementverharding met betongranulaat gelijk aan elementverharding met alleen primaire toeslagstoffen?

Ja, de kwaliteit is gelijk. Producenten doen proeven op het gebied van onder andere sterkte en slijtvastheid om de kwaliteit te garanderen.

Is er voldoende betongranulaat beschikbaar?

Ja en nee. Er wordt nog te veel betonpuin vermengd met bouwpuin zoals stenen en dakpannen. Hierdoor kan het niet meer gebruikt worden voor de productie van nieuw beton. Door meer selectief te slopen en selectief in te zamelen, ook als het om kleine hoeveelheden gaat bijvoorbeeld vanuit straatwerk, ontstaat er een schone betonreststroom. Zo komt er meer schoon materiaal beschikbaar dat in de betonketen kan blijven.

Is elementverharding met betongranulaat duurder dan elementverharding met alleen primaire toeslagstoffen?

Nee, secundaire toeslagstoffen (betongranulaat) hebben inmiddels een vergelijkbare prijs als primair zand en grind.