Bij renovatie of vervanging van bijvoorbeeld kunstwerken en rioolwaterzuiveringsinstallaties gaat de aandacht vaak al snel naar nieuwe materialen. Dat kan duurzamer door eerst behoud en hergebruik te onderzoeken. In vijf stappen helpt het circulariteitsstappenplan van Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden (HDSR) je om duurzame opties in beeld te krijgen, aan de hand van vragen als: welke eisen worden er gesteld? Wat is er al beschikbaar op de locatie en welke materialen kunnen opnieuw worden gebruikt?
Stap 0: Bepaal de behoeften
Het stappenplan sluit aan bij de R-ladder en helpt projectteams om die in de praktijk toe te passen, legt Lars Scheulderman, adviseur circulaire economie bij HDSR, uit: “Je doorloopt de juiste vragen op het juiste moment in het renovatie- of vervangingsproces.” Dat begint bij het in kaart brengen van de behoeften en noodzakelijke randvoorwaarden binnen een project, vertelt Stan Gerritsen, adviseur duurzaamheid bij HDSR: “Je onderzoekt eerst wat er daadwerkelijk nodig is: wat willen we mogelijk maken, wat moeten we waarborgen en welke eisen moeten we onderbouwen?”
Hierbij maak je onderscheid tussen harde eisen en voorkeuren. Je onderbouwt welke eisen noodzakelijk zijn én waarom. Bijvoorbeeld: je bepaalt dat een onderdeel van beton wordt gemaakt. Is dit noodzakelijk voor het goed functioneren van de oplossing, of gaat het hierbij om een persoonlijke voorkeur? “Een onderbouwing als ‘we doen het altijd zo’ volstaat niet”, zegt Stan. Waterkwaliteit is een voorbeeld van een harde eis voor waterschappen. “Die mag niet achteruit gaan”, vervolgt hij. “Je kunt wel een materiaal hebben dat civieltechnisch geschikt en duurzaam is, maar als de waterkwaliteit erdoor verslechtert, is het materiaal voor die toepassing ongeschikt.” Door harde eisen en voorkeuren te scheiden, kies je materialen op basis van inhoudelijke argumenten in plaats van onderbuikgevoel.
Stan Gerritsen, adviseur duurzaamheid bij HDSR
Stap 1: Kijk naar wat er al is
Zijn de functie, eisen en voorkeuren duidelijk? Onderzoek dan welke constructies en materialen binnen het project behouden, aangepast of hergebruikt kunnen worden. Misschien komen er wel materialen vrij die elders in het project kunnen worden hergebruikt. Soms kan een onderdeel dankzij een reparatie of aanpassing weer functioneren of een nieuwe functie krijgen. Leg bij de inventarisatie ook de gegevens vast die nodig zijn om hergebruik te beoordelen, zoals de maatvoering en leeftijd van onderdelen. Lars: “Een goede ‘hergebruiksscan’ heb je nodig om te kunnen beoordelen of een onderdeel hergebruikt kan worden.”
Doe deze inventarisatie voordat het nieuwe ontwerp gemaakt wordt, benadrukt Stan. “Ligt het ontwerp vast, dan zijn belangrijke keuzes al gemaakt. Dit maakt hergebruik moeilijker omdat tweedehands onderdelen binnen dit kader moeten passen.” Door eerst te inventariseren wat je aan onderdelen hebt en pas daarna te beginnen met ontwerpen, kun je meer hergebruiken.
Deze aanpak past HDSR ook toe bij de renovatie van de rioolwaterzuiveringsinstallatie in Zeist, waarvan de oorspronkelijke constructie stamt uit 1984. Het ontwerp dat HDSR oorspronkelijk had gemaakt, ging uit van sloop en nieuwbouw. Tijdens de aanbesteding daagde het hoogheemraadschap marktpartijen uit om met duurzamere voorstellen te komen. Een aannemerscombinatie stelde een alternatief ontwerp voor waarin vrijwel alle bestaande gebouwen behouden bleven en werden aangepast aan de nieuwe eisen.
"“Breng eerst in beeld wat beschikbaar is en ga daarmee ontwerpen.”"
Stap 2: Kijk over projectgrenzen heen
Kun je met behoud, aanpassing en hergebruik binnen het project niet volledig in de behoefte voorzien? Onderzoek dan wat daarbuiten beschikbaar is. Stan: “Maak een lijst van wat je nodig hebt en ga daarmee langs bij andere projecten binnen je eigen waterschap, bij andere overheden of bedrijven. Andersom kun je ook delen wat bij jouw project vrijkomt en beschikbaar is voor anderen. Maak daarnaast ook gebruik van bestaande marktplaatsen zoals DuSpot.”
Voor de rioolwaterzuiveringsinstallatie in Zeist werkte HDSR op een soortgelijke manier. Lars: “Met onze lijst zijn we andere waterschappen gaan bellen en mailen met de vraag: komen deze materialen toevallig bij jullie vrij of hebben jullie deze liggen?” Om deze uitwisseling te professionaliseren werkt het hoogheemraadschap momenteel met drie andere waterschappen aan de Circulaire Materialen HUB: een digitale hub voor waterschappen waar zij hun herbruikbare materialen online kunnen aanbieden. De hub moet het voor hen eenvoudiger maken om beschikbare materialen buiten het eigen project te vinden en uit te wisselen. De verwachting is dat de Circulaire Materialen HUB eind 2026 live gaat.
Lars Scheulderman, adviseur circulaire economie bij HDSR
Stap 3: Onderzoek biobased mogelijkheden
Bieden de beschikbare materialen binnen en buiten het project geen passende oplossing? Onderzoek dan of je biobased materialen kunt gebruiken, zoals hout of biocomposiet. Stan: “Ook deze materialen moeten voldoen aan de noodzakelijke randvoorwaarden die je in de eerste stap hebt vastgesteld.” Goed om te weten: biobased is niet automatisch de duurzaamste of geschiktste keuze. Kijk ook naar de herkomst en het benodigde transport, benadrukt Stan. “Het kan zo zijn dat een biobased materiaal van de andere kant van de wereld komt. Een betonnen alternatief dat dichtbij beschikbaar is, kan dan een betere keuze zijn.”
"“Hernieuwbaar is een kans, maar blijf bewust kiezen”"
In Zeist bleek hout bijvoorbeeld wel geschikt als materiaal voor het bordes dat tussen de Nereda tanks moet komen. Deze constructie zou eerst van staal worden gemaakt, maar uit een constructieve berekening bleek dat een houten bordes ook aan de eisen voldeed Sluit daarom een ongebruikelijke materiaalkeuze dus niet op voorhand uit, benadrukt Stan. Onderzoek eerst of deze aan de eisen kan voldoen, ook als je gewend bent het anders te doen.
Stap 4: Kies primair materiaal met de laagste milieubelasting
Zijn behoud, hergebruik en biobased oplossingen niet haalbaar? Onderzoek dan welke primaire materialen het beste zijn, welke materiaalvarianten aan de noodzakelijke randvoorwaarden voldoen en bereken de milieubelasting van iedere oplossing. HDSR gebruikt hiervoor de milieukostenindicator (MKI): hoe lager de waarde, hoe lager de impact op het milieu.
Ga bij de vergelijking uit van dezelfde eisen en functionele levensduur: wat moeten de oplossingen kunnen en hoe lang moeten ze meegaan? Het hoogheemraadschap vergeleek voor de renovatie van de rioolwaterzuiveringsinstallatie in Zeist bijvoorbeeld, nadat de optie voor een houten variant was afgevallen, stalen en betonnen tanks met elkaar. Inclusief de wanddiktes en materiaalhoeveelheden die nodig zijn om dezelfde waterhoogte en druk aan te kunnen. Staal had een lagere MKI-score, maar was wel duurder. Na een bredere afweging op het gebied van MKI, circulariteit, kosten, planning en risico’s werd de onderbouwde keuze voorgelegd aan het bestuur, die uiteindelijk koos voor de stalen tanks.
Maak de aanpak onderdeel van je werk
Maak het stappenplan breed toepasbaar binnen je organisatie door het onderdeel te maken van interne handboeken of technische richtlijnen. Of maak een naslagwerk met uitgewerkte afwegingen voor veelvoorkomende onderdelen. Bijvoorbeeld: voor een leuning onderzoek je welke eisen noodzakelijk zijn, welke mogelijkheden er zijn voor hergebruik en welke materialen geschikt zijn. Die uitkomsten neem je op in je basisspecificaties en ontwerprichtlijnen. Een beheerder kan bij een volgende, vergelijkbare leuning diezelfde uitgangspunten gebruiken. Hij hoeft dan niet alle mogelijkheden opnieuw te onderzoeken, maar moet wel controleren of de vastgelegde keuze bij de situatie past.
Door de aanpak vast te leggen in handboeken of richtlijnen, geef je projectteams een basis om behoud en hergebruik te onderzoeken. Maar vastleggen alleen is onvoldoende, benadrukt Lars. Het vraagt ook om intrinsiek gemotiveerde collega’s die de mogelijkheden serieus onderzoeken en zich inzetten om hergebruik daadwerkelijk mogelijk te maken. Daarbij helpt het stappenplan om samen tot onderbouwde keuzes te komen. Welke alternatieven zijn onderzocht? Waarom is een optie afgevallen? En is die reden overtuigend? Zo ontdek je waar nog kansen liggen en kun je ook aan het IPM-team (Integraal Projectmanagementteam) of bestuur uitleggen waarom een bepaalde oplossing de voorkeur verdient. Dat begint bij ieder project opnieuw met de vraag: wat hebben we écht nodig en wat is er al?
Meer weten?
Sta je open voor materialenuitwisseling of heb je vragen over het stappenplan? Neem contact op met Stan via Stan.Gerritsen@hdsr.nl of Lars via Lars.Scheulderman@hdsr.nl.
