Terug naar de inhoudsopgave van het Doeboek Duurzame Infra
Om milieuprestaties objectief mee te kunnen nemen in aanbestedingen in de Grond-, Weg-, en Waterbouw (GWW), wordt steeds vaker gebruikgemaakt van de Milieukostenindicator (MKI). Deze zet de milieubelasting van een product, proces of project om in een geldbedrag: de 'milieukosten'. Het zijn de schaduwkosten om de negatieve effecten van het product, proces of project teniet te doen. Hoe lager de MKI-waarde, des te lager is de milieu-impact.
Voordelen van MKI in aanbestedingen
Objectieve milieubeoordeling: MKI maakt milieueffecten meetbaar en vergelijkbaar.
Stimulans voor innovatie: Bedrijven worden uitgedaagd om duurzamere oplossingen te ontwikkelen.
Transparantie: Alle partijen weten waarop beoordeeld wordt en welke voordelen duurzame keuzes opleveren.
Draagt bij aan klimaatdoelen: Door de milieudruk structureel mee te nemen in aanbestedingen wordt de CO₂-footprint van GWW-projecten verlaagd.
Omdat er behoefte is aan een sterkere en meer eenduidige sturing op verduurzaming in de sector, werkt het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat aan een maatregelenpakket voor opdrachtgevers.
Het maatregelenpakket omvat straks (naar verwachting in 2027) twee wettelijke verplichtingen:
Voor opdrachtgevers wordt het verplicht om minimale milieuprestatie-eisen te stellen (in de vorm van MKI-plafondwaarden) aan de materialen met de meeste impact in de GWW: asfalt, beton en mogelijk staal.
Daarnaast zijn opdrachtgevers straks verplicht om de MKI in te zetten als gunningscriterium bij aanbesteding van grote GWW-projecten. Wanneer is een project ‘groot’? Hiervoor wordt mogelijk de Europese aanbestedingsgrens aangehouden.
Voor opdrachtgevers komt er hulp om de regels straks goed toe te passen, in de vorm van een MKI Ondersteuningspunt, dat al in 2026 van start gaat. Zodra de verplichtingen eenmaal wettelijk zijn vastgelegd, zal CROW de RAW-bestekken en de Uniforme Administratieve Voorwaarden voor Geïntegreerde Contractvormen (UAV-GC 2025) aanpassen met de milieuprestatie-eisen voor materialen. PIANOo heeft een vernieuwde handreiking (2024) opgesteld die publieke opdrachtgevers helpt met inkopen met MKI. MKI als gunningscriterium is onderdeel van deze handreiking.
Wie doet wat?
Deze wijziging heeft invloed op de werkzaamheden van een groot aantal medewerkers van opdrachtgevers. Inkopers en andere betrokkenen bij GWW aanbestedingen zullen zich moeten verdiepen in de werkwijze ten aanzien van aanbesteden met MKI. Maar het is ook van invloed op werkvoorbereiders en assetmanagers omdat zij mogelijk met andere materialen geconfronteerd worden. Daarnaast krijgen directievoerders en toezichthouders te maken met andere zaken in de uitvoering.
Minimale milieuprestatie-eisen aan asfalt, beton en staal
De MKI-plafondwaarden voor de wettelijke verplichting zijn nog in ontwikkeling. Nu kun je bij aanbestedingen al gebruikmaken van de productbladen van BouwCirculair of de plafondwaarden van Nationaal Platform Duurzame Wegverharding (zie ook Kennisbank - NPDW). Deze bevatten minimale eisen op het gebied van CO2 en andere milieueffecten, uitgedrukt in een MKI-plafondwaarde en de mate van circulariteit per product. Deze eisen kun je direct in je eigen aanbestedingen opnemen. De eisen zijn een aanvulling op de Standaard RAW Bepalingen. De productbladen zijn beschikbaar voor verschillende materialen zoals banden, tegels en staal, en zijn gratis te downloaden via de website van Moederbestek.
Een eerste stap om te gaan werken met MKI bij aanbestedingen is bijvoorbeeld het starten met MKI-eisen op één materiaal of productgroep, zoals beton, asfalt of damwanden. Zo bouw je ervaring op en houd je de regie in handen.
MKI als gunningscriterium
In aanbestedingen kan de MKI-waarde van een project (optelsom van de MKI-waarde van alle materialen maal de hoeveelheden) worden ingezet als kwalitatief subgunningscriterium naast prijs en mogelijk nog andere kwalitatieve gunningscriteria. Om duurzaamheid daadwerkelijk te stimuleren, wordt er in veel gevallen gewerkt met een fictieve korting op de inschrijfprijs. Dit betekent dat een lage MKI-waarde wordt beloond met een (fictieve) verlaging van de inschrijfprijs bij de beoordeling van de aanbiedingen. Hierdoor kan een aanbieder met een iets duurdere maar veel duurzamere oplossing tóch gunstiger uitkomen dan een goedkopere, minder duurzame inschrijving.
Tips voor inkopers
Houd het eenvoudig en transparant: begin met een goed onderbouwde referentie-MKI op basis van je uitvraag, waarbij je nog geen verduurzamingsmaatregelen in materialen of materieel hebt doorgevoerd. Koppel op een duidelijke manier een fictieve korting aan het verlagen van de milieukosten door inschrijvers.
Voorbeeld:
"Elke €1.000 lagere MKI-waarde t.o.v. de referentie levert €10.000 fictieve korting op de inschrijfprijs op, met een maximum van 80% van de inschrijfprijs."
Veel inkopers vinden MKI ingewikkeld door de technische achtergronden (zoals LCA’s en milieudata). Maar je hoeft niet alles zelf uit te rekenen om MKI effectief toe te passen. Huur een expert of adviseur in om een eerste keer met een nulmeting of Dubocalc-berekening de milieu-impact te bepalen.
Zorg voor transparantie in de beoordelingssystematiek. Beschrijf duidelijk in het aanbestedingsdocument:
Wat de referentie is.
Hoe de MKI-waarde moet worden aangeleverd (bijvoorbeeld onderbouwd door een onafhankelijke erkende LCA-deskundige).
Hoe de korting wordt toegepast.
Maak gebruik van het MKI-ondersteuningspunt zodra dit is opgericht. Zo kan er bespaard worden op de tijd die nodig is om MKI-eisen toe te passen en wordt geborgd dat opdrachtgevers deze op een uniforme wijze uitvragen.
De genoemde handreiking van PIANOo bevat ook een stappenplan voor de monitoring van de gerealiseerde MKI.
Aandachtspunt
De meeste duurzaamheidswinst wordt vaak al geboekt vóór de aanbestedingsfase. Door bijvoorbeeld te besluiten om een weg te versmallen en meer groen aan te leggen, zijn minder grondstoffen en materialen nodig. Daarnaast is het goed om te kijken naar welke grondstoffen en materialen je kunt hergebruiken, en hoe dichtbij je die kunt halen. Er zijn ook instrumenten om dit soort scenario’s intern af te wegen.
5. Praktijkervaringen
Adviseur inkoop Marjolijn Guijt: “Wij maken een referentieberekening van het gehele bestek. Daarbij worden alle bestekposten doorberekend met de levenscyclusanalyse (LCA).” Voor elke post wordt gekeken naar welk materiaal en materieel er wordt ingezet, en wat de transportafstand is. De resultaten van de referentieberekening worden omgerekend naar de totale CO2-uitstoot, wat weer wordt omgerekend naar euro's. Hoe lager de milieukosten, des te lager het bedrag.
Aannemers kunnen in hun voorstel een lagere uitstoot, en daarmee een lager bedrag voorstellen. Bijvoorbeeld door andere, misschien wel hergebruikte materialen, ander materieel of kortere transportafstanden aan te bieden. De mate waarin een aannemer een lagere referentieberekening kan realiseren, bepaalt het gunningsvoordeel dat hij kan behalen. Marjolijn: “Het gunningsvoordeel dat een aannemer kan behalen op MKI, is in onze aanbestedingen dertig procent van de geraamde prijs. Een aannemer haalt dit wanneer hij de MKI-berekening weet te optimaliseren naar vijftig procent van de referentieberekening, door bijvoorbeeld andere materialen of emissieloos materieel in te zetten.”
In de uitvoering monitort de gemeente of de aannemer werkt volgens de beloofde MKI-berekening. “Hierbij wordt aangesloten bij informatie die vaak toch al verzameld wordt in een logboek. De toezichthouder houdt van alles bij. Bijvoorbeeld welke materialen er worden gebruikt, de verwerkingstemperatuur van het asfaltmengsel, en welk materieel de aannemer toepast. Het kenteken van de vrachtauto(‘s) en gereden afstanden worden genoteerd, waardoor we kunnen zien of dit overeenkomt met de planning. Ook wordt bijgehouden hoeveel en welke brandstof er wordt gebruikt, en controleren we op de asfaltleveringsbonnen of het juiste percentage gerecycled materiaal in het mengsel zit.”
Het helpt om, in ieder geval in de beginfase, expertise van buitenaf in te schakelen. Zo maakt de gemeente Gooise Meren gebruik van een adviesbureau dat ondersteunt in de voorbereiding bij aanbestedingen, en de inschrijvingen toetst. Marjolijn adviseert gemeenten om ook een externe partij in te schakelen, in ieder geval bij de eerste opdrachten waarbij de MKI als gunningscriterium of eis wordt opgenomen. “Zo kun je grip krijgen op wat er allemaal moet gebeuren. Na een tijdje kun je er dan onderbouwd voor kiezen om het intern onder te brengen.”
De gemeente Nijmegen nam in 2015 als eerste overheid in Nederland de MKI op als duurzaamheidseis in een aanbesteding voor betonklinkers. Met de opgedane kennis en ervaringen uit deze opdracht heeft BouwCirculair toentertijd minimale duurzaamheidseisen voor verschillende materialen opgesteld en deze verwerkt in de productbladen van Moederbestek. Sindsdien gebruikt de gemeente deze productbladen.
Heb je een klein project en is de verplichte MKI als gunningscriterium niet van toepassing? Dan kunnen deze productbladen je alsnog helpen om stappen te zetten richting verduurzaming. Zo kun je de MKI gebruiken om te sturen op een duurzamer product. De tip van Emiel Neefjes, werkvoorbereider bij de gemeente Nijmegen, aan andere gemeenten is dan ook: maak hier bij aanbestedingen gebruik van. “De productbladen bevatten minimale eisen op het gebied van CO2-uitstoot, uitgedrukt als maximale MKI-waarde, en circulariteit per product. Deze eisen kun je direct in je eigen aanbestedingen opnemen.” De eisen zijn een aanvulling op de Standaard RAW Bepalingen. De productbladen zijn beschikbaar voor verschillende materialen zoals banden, tegels en staal, en zijn gratis te downloaden via de website van Moederbestek.
Maarten van de Kerkhof, projectleider in Heerlen: “Ik heb die aanbesteding gedaan en ik heb achteraf gevraagd aan de aannemers wat ze vonden van het hele MKI-gebeuren? Hoe dat in elkaar zat, was dat nou te begrijpen? Nou, ze waren eigenlijk heel enthousiast. Omdat ze zeiden: ‘Dit is wel een manier waar we niet mee kunnen sjoemelen. Je weet dat je collega ook niet kan sjoemelen. Dus je kunt gewoon afwegen van wat je kan. En je hoeft niet bang te zijn dat een andere aannemer met een of andere mooie belofte het werk gaat krijgen. Terwijl we eigenlijk al weten dat dat helemaal niet kan of dat die helemaal niet zover is.’ En dat vonden zij het grote voordeel. Dat grootspraak en loze beloftes door concurrenten eigenlijk erbuiten vallen. Want het wordt dus wel helemaal gecontroleerd in de uitvoering.”
De gemeente Deventer heeft een aanbesteding gedaan voor asfaltonderhoud waarbij duurzaamheid centraal staat. In het bestek is een korting opgenomen voor partijen die een lagere MKI (Milieukostenindicator) realiseren. Dat leverde uitdagingen op, maar uiteindelijk is het gelukt: er ligt nu een raamcontract waarin MKI een prominente plaats heeft. Uit dit traject is onder andere de Asfaltmonitor ontstaan, waarmee Deventer bijhoudt hoeveel secundair en biotisch asfalt wordt toegepast.
Martijn Habermann, Projectmanager Leefomgeving bij de gemeente Deventer, legt uit: “MKI maakt inzichtelijk wat de milieueffecten van asfalt zijn. Het gaat niet alleen om de samenstelling van het mengsel, maar ook om hoe grondstoffen hier komen: per vrachtwagen of per boot, welke afstand ze afleggen, hoe ze verwerkt worden en zelfs op welke temperatuur het mengsel wordt gemaakt. Je kijkt naar het hele proces.” Door MKI te gebruiken, wordt duurzaamheid dus concreet en meetbaar.
Het opnemen van MKI in een aanbesteding was nieuw en juridisch complex: “Je mag niet te veel voorschrijven, want alle partijen moeten een kans hebben. We wilden juist dat aannemers meedoen die actief bijdragen aan de ontwikkeling van duurzame mengsels. Uiteindelijk hebben we gekozen voor een systeem waarbij je een fictieve korting krijgt op je inschrijfbedrag als je een lage MKI realiseert. Zo scoor je punten, maar er zijn ook gewoon nog andere beoordelingsaspecten, zodat iedereen kan meedoen.”
Deventer werkt nu met een dashboard waarin keuzes worden doorgerekend. Habermann: “Je kunt aan knoppen draaien en ziet direct het effect op de MKI. Het is een constante doorberekening. Grondstoffen die we uit wegen in Deventer halen, willen we zo veel mogelijk hier opnieuw gebruiken. We streven naar een zo hoog mogelijk percentage hergebruik, en naar een zo laag mogelijke temperatuur bij ontwikkeling van het asfalt.’’
Om te borgen dat beloofde MKI-scores worden gehaald, is een auditpartij ingeschakeld. Die toetst alle aspecten: materiaal, proces, vervoer, uitvoering. Vervolgens zijn er bonussen als bepaalde doelstellingen worden behaald of zelfs overtroffen. Als een beloofde MKI niet aangetoond kan worden, dan kan dit tijdens de audit ook in beeld komen.
Habermann is erg enthousiast over het werken met een MKI-score. “De MKI geeft goed inzicht in wat er gebeurt. Je neemt het hele proces onder de loep: van transport tot verwerking. Daardoor hebben we nu veel meer een objectieve waarheid over duurzaamheid in ons werkproces, van aanbesteding tot uitvoering.”
