In de grond-, weg- en waterbouw gebruik je veel materiaal. Welk materiaal je kiest, bepaalt dus voor een groot deel de milieu- en CO2-impact van een project. Biobased materialen, zoals hout, hennep en biocomposieten, zijn gemaakt van hernieuwbare grondstoffen en kunnen die impact verlagen. Je hebt dan minder primaire en fossiele grondstoffen nodig.
1. Wat bedoelen we hiermee?
Biobased materialen zijn gemaakt van biomassa: grondstoffen van biologische oorsprong. Deze grondstoffen zijn (meestal) hernieuwbaar: ze groeien weer aan binnen een mensenleven en raken niet uitgeput, in tegenstelling tot fossiele grondstoffen. Biobased materialen zijn volledig of gedeeltelijk gemaakt van natuurlijke materialen, zoals hout, en komen voor in samengestelde biobased producten. Een voorbeeld van een samengesteld biobased materiaal is biocomposiet, dat is gemaakt kan worden van plantaardige vezels en (veelal) is gebonden door een biobased hars of polymeer.
2. Waarom deze maatregel?
Veel projecten in de Grond-, Weg- en Waterbouw (GWW) vragen om grote hoeveelheden materiaal. Het materiaal dat je kiest, heeft dus invloed op de milieu- en CO2-impact van een project. De impact van materiaal gemaakt van primaire of fossiele grondstoffen is vaak hoog. Door zoveel mogelijk te kiezen voor biobased materialen kun je die impact verlagen. Zo verminder je het gebruik van primaire en fossiele grondstoffen en draag je bij aan de doelstellingen om CO2 te besparen. Daarnaast word je minder afhankelijk van eindige grondstoffen en stimuleer je toekomstbestendiger materiaalgebruik.
3. Regelgeving
In de NTA-reeks 8230 van de NEN zijn duidelijke afspraken vastgelegd over biobased bouwen. Deze afspraken bieden een eenduidige taal en feitelijke overzichten. De reeks helpt opdrachtgevers, ontwerpers, producenten en inkopers om materialen eerlijker te vergelijken en beter te onderbouwen.
De veertien productbladen voor biobased toepassingen van BouwCirculair helpen opdrachtgevers om biobased materialen eenvoudiger op te nemen in bestekken en uit te vragen. De productbladen sluiten aan op de RAW-systematiek en zijn uniform beschreven.
Building Balance organiseert regelmatig webinars en evenementen voor opdrachtgevers om meer kennis op te doen over biobased bouwen. Building Balance voert de Nationale Aanpak Biobased Bouwen (NABB) uit, samen met de ministeries van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN), Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (VRO), Klimaat en Groene Groei (KGG) en Infrastructuur & Waterstaat (I&W). Momenteel werkt Building Balance samen met overheden en marktpartijen aan de opschaling van vijf biobased ‘productgroepen’: bioverrijkt asfalt, biobased bruggen, biobased straat- en wegmeubilair, biobased geotextielen en biobased oeverbeschoeiingen.
4. Wie moet wat doen?
Het grootschalig toepassen van biobased materialen in de GWW begint bij bewustwording: besef dat het werk dat je doet impact heeft op het milieu. Die impact kun je terugdringen door te kiezen voor biobased materialen. Dit vraagt om een werkwijze waarin beleid, techniek, inkoop, uitvoering en beheer vanaf het begin van elk project met elkaar verbonden zijn.
De beleidsmedewerker zorgt ervoor dat het gebruik van biobased materialen een plek krijgt in gemeentelijk beleid. Hij of zij legt vast dat bij elk GWW-project altijd wordt onderzocht of hergebruik mogelijk is of dat biobased materialen toegepast kunnen worden. Maak dit zo concreet mogelijk door bijvoorbeeld te benoemen dat:
• bij GWW-projecten standaard een variantenstudie wordt uitgevoerd waarin aspecten als duurzaamheid, levensduur, beheerbaarheid, herbruikbaarheid en technische prestaties meewegen;
• bij vervanging van beschoeiingen altijd een natuurvriendelijker of biobased alternatief wordt onderzocht;
• bij kunstwerken, zoals geluidsschermen of bruggen, wordt gekeken naar groene, biobased of biodiversiteitsversterkende varianten.
Bij GWW-projecten is het aan de projectleider om het project zo te organiseren dat biobased alternatieven op tijd worden onderzocht, afgewogen, uitgevraagd en geborgd. Hij of zij stelt aan het begin van het project een multidisciplinair team samen, bestaande uit collega’s van beleid, groenvoorziening, assetmanagement/beheer, technisch advies, inkoop/contractmanagement en toezicht. Ga met elkaar op zoek naar voorbeelden van wat er al kan. Kijk hiervoor bijvoorbeeld eens naar de volgende inspiratiebladen van Building Balance over biobased bruggen, straat- en wegmeubilair, geotextielen en oeverbeschoeiingen.
De projectleider of assetmanager kan een varianten- of haalbaarheidsstudie (laten) uitvoeren waarin hij of zij de standaardoplossing vergelijkt met één of meer biobased of andere duurzame alternatieven. Beoordeel de varianten op criteria als uitvoerbaarheid, levensduur, milieu-impact en herbruikbaarheid. De assetmanager of kostendeskundige kan in deze fase ook een inschatting maken van het benodigde onderhoud en de bijbehorende kosten per variant. Documenteer welke variant als beste uit de test is gekomen en waarom, en welke alternatieven zijn afgevallen en waarom. Deel deze kennis binnen de organisatie met relevante collega’s zodat ook zij hiervan kunnen leren. De voorkeursvariant kan vervolgens uitgevraagd worden aan de markt.
De inkoper stelt een aanbesteding op die het gebruik van biobased oplossingen aanmoedigt. Door duurzaamheid bijvoorbeeld op te nemen als gunningscriterium, geef je marktpartijen de ruimte om duurzamere alternatieven voor te stellen. Voorbeelden van gunningscriteria zijn:
• percentage biobased of natuurlijk materiaal;
• lagere milieu-impact;
• langere levensduur;
• betere herbruikbaarheid;
• minder kunststof onderdelen;
• toepassing van natuurlijke bindmiddelen, touwen of doeken;
• lokale of regionale materiaalstromen;
• bijdrage aan biodiversiteit;
• emissiearme uitvoering, zoals conform het Schoon Emissieloos Bouwen convenant (SEB);
• lagere onderhouds- of inspectielast.
Bij het beoordelen van de aanbiedingen uit de markt is het belangrijk om niet alleen te kijken naar de aanlegkosten. Vergelijk ook de onderhoudsfrequentie, de inspectielast en de mate van losmaakbaarheid. Een oplossing die iets duurder is in aanleg, kan toch aantrekkelijk zijn wanneer die langer meegaat, minder vaak hoeft te worden geïnspecteerd of (beter) demontabel is.
5. Praktijkervaringen
Langs het Arne Zijkanaal in de provincie Zeeland ligt sinds kort een biobased oeverconstructie van ongeveer negenhonderd meter. Waar de oever voorheen was voorzien van een rechte houten keerwand met betonplaten, ligt er nu een natuurvriendelijke glooiing van breuksteen. De draagconstructie bestaat uit wilgentakken, een techniek die eeuwen geleden al werd gebruikt voor oeverstabilisatie.
De keuze viel op dit type oeverconstructie na een uitvoerige variantenstudie, waarbij de provincie verschillende constructievarianten met elkaar vergeleek met behulp van een trade-offmatrix. Quintin Murre, die als projectleider betrokken is geweest bij de realisatie: “We beoordeelden de varianten op uitvoerbaarheid, levensduur, onderhoudsvriendelijkheid, duurzaamheid, milieu-impact en herbruikbaarheid.” De breuksteenglooiing scoorde op vrijwel alle getoetste criteria het beste.
Quintin vertelt dat het proces hem een waardevolle les heeft geleerd. “Duurzaamheid hoeft niet direct iets heel groots of veelomvattends te zijn om impact te maken. Juist ook met kleine kansen kan een aannemer al het verschil maken.” Hij noemt als voorbeeld het touw dat de wilgen met elkaar verbindt. “Dat is nu van kunststof, maar kan net zo goed van een natuurlijk materiaal als jute of sisal worden gemaakt.”
Hij adviseert dan ook om als opdrachtgever de markt hierin aan te moedigen. “Stimuleer hen om met innovaties te komen. Groot en klein.” Aansluitend adviseert Tatiana Gomes da Conceição, adviseur duurzame grond-, weg- en waterbouw bij de provincie, om de samenwerking met de opdrachtnemer goed te benutten, zodat je samen tot een duurzame oplossing kunt komen.
Tatiana: “Ga altijd met de aannemer in gesprek. Door omstandigheden zijn wij na de definitieve gunning met de aannemer gaan kijken naar andere duurzame toevoegingen. De aannemer heeft vaak een goed beeld van wat duurzaamheid in de praktijk betekent en wil op dat gebied graag stappen maken. In dit project was het ook de aannemer die met het idee kwam voor de breuksteenglooiing, die binnen het budget van de aanbesteding te realiseren viel.”
De gemeente Nieuwegein heeft in tien jaar tijd meerdere biobased geluidschermen laten plaatsen, op diverse locaties in de stad. Het nieuwste scherm in het areaal is een zeventig meter lange wand bij een sportveld in een woonwijk. De wand is gevuld met hennep dat is gemonteerd in een gaaswerkconstructie. Klimplanten als Hedera en wilde wingerd groeien op het materiaal, waardoor de omgeving er een stuk groener uitziet én allerlei insecten er kunnen nestelen en overwinteren.
De gemeente koos om verschillende redenen opnieuw voor dit type geluidsscherm. Zo houdt het scherm veel geluidsoverlast tegen, waardoor aan de geluidsnormen kan worden voldaan. “We hebben een geluidsrapportage laten opstellen en daaruit bleek dat met dit type scherm voldaan kan worden aan de geldende richtlijnen”, vertelt Johan Haaksman, projectmanager bij de gemeente. “Daarnaast bieden de schermen verschillende praktische voordelen. Zo hebben ze geen fundering nodig en kunnen ze daardoor zeer snel worden geplaatst. Vaak al binnen een paar dagen.”
Ook zijn de panelen makkelijk te demonteren voor bijvoorbeeld rioolwerkzaamheden. De prijs kan bij aanschaf wel iets hoger uitvallen dan die van bijvoorbeeld een traditionele houten schutting, maar dit verdient zich uiteindelijk weer terug. Theo Kleijer, directievoerder bij de gemeente, legt uit hoe dat zit: “Op de lange termijn compenseer je die hogere prijs door de langere levensduur. Waar een houten schutting ongeveer tien jaar meegaat, gaat dit type geluidswand al snel vijftien tot twintig jaar mee. Plus: je boekt ecologische winst. Planten groeien namelijk makkelijker op dit materiaal dan op bijvoorbeeld beton of hout, wat weer goed is voor de biodiversiteit.”
Wel benoemt Theo een belangrijke voorwaarde voor dit succesverhaal: “Zorg voor een optimale ondergrond. Omdat de beplanting haar voeding uit de bodem moet halen, mag de grond niet te arm zijn. Kies daarom niet voor zandgrond, maar ga voor een voedingsrijke bodem. Liggen er nog oude bestratingsresten, haal die dan weg. Zo geef je de planten een goede start.”
Johan geeft als tip mee dat kennis die met dit soort projecten wordt opgedaan, ook goed geborgd moet worden binnen de organisatie. “De collega’s die bij ons tien jaar geleden betrokken waren bij het plaatsen van de eerste biobased geluidswanden, zijn inmiddels met pensioen. De technische kennis van toen is niet bewaard gebleven binnen de organisatie. Dat wil je voorkomen. In plaats daarvan moet deze kennis centraal worden opgeslagen en verspreid binnen de organisatie, zodat nieuwe projectleiders niet bij elk project het wiel opnieuw hoeven uit te vinden.”Hetzelfde geldt op het moment dat een object van de aanleg- naar de beheerfase gaat. Johan: “Tussen die fasen zit een duidelijke knip. Kennis over hoe een object moet worden beheerd, moet bij die knip goed worden overgedragen aan de beheerders. Vaak komen zij pas in beeld als het project gerealiseerd is, terwijl die kennisoverdracht essentieel is voor goed onderhoud en daarmee een zo lang mogelijke levensduur.”
6. Veelgestelde vragen
1. Zijn biobased materialen duurder dan traditionele materialen?
Dit verschilt per toepassing, materiaal en projectfase. Soms kan de aanschafprijs van een oplossing met uit biobased materialen hoger liggen dan die van een conventionele oplossing, maar dat zegt niet alles over de totale kosten over de hele levensduur en de waardering van milieuwinst. Verschillende factoren kunnen ervoor zorgen dat een biobased oplossing op de lange termijn goedkoper uitvalt dan alternatieven. Bijvoorbeeld omdat de biobased oplossing langer meegaat, minder onderhoud vraagt en/of beter herbruikbaar is. Kijk daarom niet alleen naar de aanlegkosten, maar ook naar levensduur, onderhoud, inspectielast, demontage en hergebruik.
2. Gaan biobased materialen wel lang genoeg mee in de buitenruimte?
Ja, mits het gekozen materiaal past bij de toepassing en de toepassing goed wordt ontworpen, uitgevoerd en onderhouden. Het is niet zo dat biobased materiaal vanzelf geschikt is voor elke GWW-toepassing, maar veel materialen worden juist ontwikkeld om langdurig mee te gaan. Hout kan bijvoorbeeld zeer lang meegaan wanneer het op de juiste manier wordt toegepast en onderhouden. Ook biocomposieten kunnen geschikt zijn voor toepassingen waarbij sterkte, vormvastheid of weerbestendigheid belangrijk zijn.
3. Wanneer kies je voor hout en wanneer voor samengestelde biobased materialen?
Gebruik bij voorkeur eenvoudige, goed herbruikbare materialen wanneer dat technisch kan. Hout is vaak een goede keuze, omdat het een sterk monomateriaal is en relatief goed kan worden onderhouden, hersteld en hergebruikt. Samengestelde biobased materialen zoals biocomposieten kunnen interessant zijn wanneer aanvullende prestaties nodig zijn, bijvoorbeeld op het gebied van sterkte of vochtbestendigheid. Let daarbij wel op toevoegingen zoals harsen, polymeren of UV-bescherming, omdat die invloed kunnen hebben op recycling en verwerking aan het einde van de gebruiksduur.
7. Meer weten?
Meer weten over de ervaringen van de provincie Zeeland of de gemeente Nieuwegein? Stuur een e-mail naar Tatiana Gomes da Conceição via t.gomesdaconceicao@zeeland.nl of naar Peter van der Wal via p.vanderwal@nieuwegein.nl.