Kunstwerken vormen de ruggengraat van onze infrastructuur. Bruggen, viaducten, tunnels, sluizen, oeverconstructies en damwanden zijn cruciaal voor mobiliteit, waterveiligheid en bereikbaarheid. Veel van deze constructies zijn halverwege de vorige eeuw gebouwd en naderen het einde van hun levensduur. Dat leidt tot een enorme vernieuwingsopgave voor alle publieke opdrachtgevers. Tegelijk vraagt de klimaatopgave om forse reductie van CO₂uitstoot en grondstoffengebruik.
Milieu-impact
De productie van beton en staal – de belangrijkste materialen voor kunstwerken – is verantwoordelijk voor een groot deel van de totale milieu-impact binnen de GWW. Daarom is het verduurzamen van kunstwerken één van de grootste hefbomen in de transitie naar klimaatneutrale en circulaire infrastructuur.
Het transitiepad Kunstwerken richt zich op de volledige levenscyclus: van ontwerp en aanleg tot beheer, onderhoud, sloop, hergebruik en hoogwaardige recycling.
Roadmap
De roadmap Kunstwerken is geactualiseerd door Rijk (Rijkswaterstaat en ProRail), provincies, gemeenten en waterschappen, samen met partners zoals, CROW en NLIngenieurs. De roadmap bevat:
- de gezamenlijke visie en scope
- de belangrijkste maatregelen met de grootste sectorbrede impact
- een uitvoeringsagenda met concrete acties, rollen en tijdlijnen
- afspraken over samenwerking, kennisdeling en standaardisatie
Het document helpt publieke opdrachtgevers om eenduidig te sturen op de verduurzaming van kunstwerken en geeft de markt helderheid over waar naartoe wordt gewerkt.
Maatregelen voor bestaande kunstwerken: goed onderhoud en levensduurverlenging
De grootste winst behalen we als we bestaande kunstwerken langer behouden – in plaats van ze te vervangen. Dat begint met goed onderhoud. Data-analyse helpt tijdig in te grijpen en de levensduur te verlengen. Innovatieve zoals het aanbrengen van een overlaag met vezelversterkte kunststof en koolstoflijmwapening kunnen bruggen tientallen jaren extra gebruiksduur geven. We zoeken continu naar meer duurzame maatregelen die decennia extra gebruik opleveren.
Maatregelen voor vrijkomende kunstwerken: hoogwaardig hergebruik en recycling
Bij vervanging of sloop komen kunstwerken ‘vrij’ voor hergebruik. Soms zijn delen hiervoor geschikt, soms zelfs het hele object. Zo nemen we stalen bruggen die hergebruikt kunnen worden op in onze bruggenbank. Een actuele maatregel is het hergebruik van betonnen liggers van bruggen, wat CO2-uitstoot vermindert en milieubelasting verlaagt. Hierbij onderzoeken we hoe we technische uitdagingen, organisatorische en logistieke vraagstukken kunnen oplossen.
Lukt het niet om hele elementen te hergebruiken? Dan kijken we naar een hoogwaardige manier van recyclen van bijvoorbeeld beton. Nu wordt vermalen beton nog veelal ingezet als wegfundering, maar met nieuwe technieken, zoals ‘slim breken’, kunnen we er nieuw beton van maken. Hiermee recyclen we meer van het vrijgekomen materiaal in hoogwaardigere toepassingen.
Maatregelen voor nieuwe kunstwerken: circulair ontwerpen en standaardisatie
Vervanging of nieuwbouw van kunstwerken doen we toekomstbestendig. Dit betekent dat we deze circulair ontwerpen:
Hergebruik van bestaande onderdelen: waar mogelijk ontwerpen en bouwen we met hergebruikte objecten of onderdelen.
- Flexibel ontwerp: we bereiden kunstwerken voor op toekomstige aanpassingen.
- Losmaakbaarheid: we ontwerpen op toekomstig hergebruik, bijvoorbeeld door verbindingen losmaakbaar en circulair te ontwerpen.
- Duurzame materialen: we gebruiken zoveel mogelijk duurzame materialen, waaronder duurzamere varianten van bestaande materialen (beton, staal) en hernieuwbare materialen (hout etc).
- Standaardisatie: We werken aan standaardisatie, waardoor elementen beter uitwisselbaar en herbruikbaar worden, en het bouwproces kan worden versneld.
Er bestaan al principes voor circulair ontwerpen en bouwen, zo zijn er onder leiding van de provincie Noord-Holland NTA’s (technische afspraken tussen partijen) gemaakt voor vaste en beweegbare bruggen, die nu worden doorontwikkeld. Maar er zijn ook nog allerlei uitdagingen, zoals: kunnen we betonnen constructies van viaducten losmaakbaar maken?
Concrete maatregelen
De verduurzaming van het transitiepad Kunstwerken richt zich op duurzame ontwerpkeuzes en het hergebruiken van objecten en onderdelen en hoogwaardige recycling van materialen. De maatregelen met de grootste impact richting 2030:
- Levensduurverlenging
- Hergebruik van objecten en onderdelen
- Circulair ontwerpen van nieuwe en te vervangen objecten en delen daarvan
- Verduurzaming van beton
- Verduurzaming van staal
Gerelateerde initiatieven
De transitie versnelt wanneer opdrachtgevers duurzame oplossingen vaker en gerichter uitvragen. Initiatieven zoals het Betonakkoord, het Bouwakkoord Staal, de nationale Aanpak Biobased Bouwen en de resultaten van de Buyer Group Circulaire Bruggen & Viaducten (marktvisie en inkoopstrategie) en andere GWW-Buyer Groups bieden handelingsperspectieven.
Daarnaast loopt een traject om wettelijke milieuprestatie-eisen in inkoop te integreren. Zie hiervoor: Sturende MKI in de infrastructuur. Voor andere materialen en objecten worden in de komende jaren aangescherpte criteria ontwikkeld.