Hout tenzij, voor fiets- en voetgangersbruggen

Een bijzondere circulaire brug verbindt in Zwolle sinds september 2025 het station met het gebied ten zuiden van het spoor. De 130 meter lange en 10 meter brede meanderende voetgangersbrug of passerelle is een ‘opgetilde straat’, die de stad dichter bij de voorheen lastig bereikbare buurt aan de zuidkant brengt. Daar komt zo meer ruimte voor andere activiteiten dan bedrijvigheid, zoals wonen. In circulair opzicht is de passerelle bijzonder, omdat de constructie vrijwel geheel van hout is. Slechts de staanders zijn van staal. De levensduur is evengoed 100 jaar, onderhoudsvrij.

“We hebben de brug gebouwd van duurzaam beheerd Duits hout”, zegt Han Goodijk, senior ontwerper stedenbouw en landschap bij de gemeente Zwolle. “Dat slaat CO2 op, en in de tijd dat deze brug er staat, kan het twee keer teruggroeien. Het scheelt 70% in CO2-uitstoot vergeleken met een traditionele brug.” Niet alleen het hout is Duits; het ontwerp bleek zo nieuw en bijzonder dat er ook voor de regelgeving bij de oosterburen werd gekeken. Om de passerelle duurzaam en onderhoudsvrij te maken, was bij de detaillering het minimaliseren van weersinvloeden van groot belang. De houten dragers aan de onderkant wijken naar binnen, zodat er geen regenwater aan blijft hangen en er nooit langdurig zonlicht op staat. Er is ook genoeg ventilatie tussen hout en staanders.

De waterafvoer op ‘straatniveau’, ofwel het brugdek, is goed geregeld. De inrichting is flexibel, zodat de ruimte bovenop eenvoudig kan worden aangepast, bijvoorbeeld door het verplaatsen van de (insectvriendelijke) beplanting of zitplekken. De passerelle is zo gemaakt dat onderdelen kunnen worden vervangen. “Maar ik denk dat het vanwege de kwaliteit en het ontwerp van de constructie niet nodig zal zijn”, zegt Goodijk. “Omdat we over het spoor gaan, heb je bovendien met Prorail en de treinenloop te maken. Dus dat is een extra reden om er aan de onderkant zo weinig mogelijk aan te willen sleutelen.”

Op het Zwolse bedrijventerrein Hessenpoort ligt sinds 2021 een duurzame brug, die deels is uitgevoerd in hout, waar anders beton zou zijn gebruikt. Liggers van Europees zachthout dragen een dun betonnen dek. De constructie is zó gedetailleerd dat weinig onderhoud nodig is en de brug 50 jaar meekan. “Dit was voor ons een experiment. Onze beheerders waren er eerst een beetje nerveus over, want zij dachten aan traditionele houten bruggen die snel gaan rotten”, zegt projectleider Hans Kollenstaart. “Maar daar ligt het hout aan de oppervlakte, en de liggers van deze brug zitten onder het dek en zijn wat naar binnen gezet. Er komt dus veel minder regenwater bij. Daarnaast is er genoeg ventilatie onder het brugdek.”

Ook het voor de brug gebruikte beton is deels circulair. Er zit hergebruikt granulaat in. Het experiment is geslaagd, aldus Kollenstaart: “De brug ligt er na een paar jaar nog prima bij, en ik denk dat de levensduur gewoon wordt gehaald. We hebben durf getoond door het op deze manier te doen, want het is zeker nog geen gemeengoed. Maar circulariteit wordt wel steeds belangrijker. Als gemeente werken we eraan om landelijke ambities lokaal toe te passen. We gaan vaker zo bouwen.” Dat zal dan ook nog eens gebeuren met meer onderdelen die losmaakbaar en daardoor makkelijk vervangbaar zijn. Bij de brug in Hessenpoort is dat nog niet het geval. “Zo ver was de techniek destijds nog niet. Nu wel. Het ontwikkelt zich allemaal snel”, zegt Kollenstaart. 

De Pieter Smitbrug, die de kern van Winschoten voor fietsers en voetgangers verbindt met Blauwestad, is niet zomaar een duurzame brug. De circa 800 meter lange oeververbinding (waarvan ongeveer 560 meter brug) overspant het Winschoterdiep, de snelweg A7, een natuurzone en het Oldambtmeer. Voor de scheepvaart op het Winschoterdiep heeft de verbinding een bewegend deel. De beide opgangen zijn uitgevoerd in een flauwe helling en halverwege de brug zit een trap. De brug sluit aan op omringende wegen en is ook nog eens een heuse blikvanger. De brug is grotendeels van hout en berekend op een levensduur van 80 jaar, zonder veel onderhoud.

De provincie Groningen was de opdrachtgever en verantwoordelijk voor de realisatie. De gemeente Oldambt was vanaf het eerste begin betrokken bij de besluitvorming en elk detail van de brug. Na de bouw is het eigendom van de brug direct overgedragen aan de gemeente. In de aanloop van het project was er wel wat scepsis over de levensduur van een houten brug van die afmetingen, maar die is inmiddels omgeslagen in trots; hout bleek een haalbare keuze binnen het niet al te ruime budget, het is duurzaam, én het paste bij de wens voor een beeldbepalend ontwerp dat als icoon fungeert voor wie vanuit Duitsland of de stad Groningen de gemeente binnenrijdt.

Peter Baardolf, projectleider bij de gemeente Oldambt, schetst hoe de totstandkoming van de markante brug een combinatie was van ambitie en technisch puzzelwerk. “De brug rust grotendeels op houten X-vormige steunen, die op betonnen sloven staan. Die steunen dragen de houten segmenten, waarop het houten brugdek ligt. Dat is gesloten aangelegd en fungeert als een paraplu, waardoor de draagconstructie zo goed als droog blijft en een lange verwachte levensduur heeft. Het brugdek moet eens in de 25 jaar worden vervangen.” Alleen boven de A7 en voor de beweegbare brug is gekozen voor een stalen hoofdconstructie: Rijkswaterstaat stond geen middenpijler toe, en wil liever geen onderhoud waarvoor het verkeer moet worden stilgelegd, waardoor één grote, onderhoudsarme overspanning van staal noodzakelijk werd.

Beleidsmedewerker Koos Smid van de gemeente vertelt dat hout niet per definitie duurzaam is, maar dat er in dit geval alles aan gedaan is om het duurzaam te maken. “Als je het hout van dat brugdek bijvoorbeeld met een synthetisch goedje behandelt om te zorgen dat het niet glad wordt, maak je er eigenlijk meteen chemisch afval van. Daarom hebben we heel bewust gekozen voor anti-slipstrips die in uitgefreesde geulen worden geschroefd. Dat vergroot de kans op problemen met water iets, maar het hout is in elk geval herbruikbaar.” Ook de keuze voor relatief eenvoudig vervangbare onderdelen kwam voort uit overleg tussen techniek en beheer.

De Pieter Smitbrug werd in de coronatijd gebouwd. Ondanks de geldende beperkingen zijn bewoners in de omgeving intensief betrokken bij keuzes over het tracé, de steilheid van de hellingen en de inpassing in het bestaande wegennet. Dat leidde tot een route met een opvallende boog, die zowel logisch aansluit op de omliggende infrastructuur als een mooi uitzicht biedt. “We denken vaak rechtlijnig, maar die boog maakte het ontwerp beter én gebruiksvriendelijker,” aldus Baardolf. De verbinding is nu de belangrijkste schakel tussen Blauwestad en het centrum van Winschoten, waar scholen, horeca en winkels zich bevinden. Sinds de opening in 2021 wordt de brug zeer veel gebruikt. “Vanaf dag één werd er massaal overheen gelopen en gefietst”, zegt Smid.

De Meerlobrug in IJsselstein is een ‘ouwetje’ als het gaat om grote, grotendeels houten bruggen. Deze 130 meter lange fietsersoversteek over de Hollandse IJssel, onder Utrecht Leidsche Rijn, ligt er sinds 2006, en heeft - na wat aanpassingen - laten zien dat de geplande levensduur van 60 jaar waarschijnlijk wel wordt gehaald. Jim van Roest van Staatsbosbeheer, namens eigenaar Recreatieschap Stichtse Groenlanden technisch beheerder, vertelt dat al snel werd vastgesteld dat de verlijmde houten langsliggers te veel onder de elementen leden. “Daarom kreeg de brug een ‘rok’ van cederhout met dampwerend doek, die de langsliggers beschermt. Daar is recent overigens twee keer een schip tegenaan gevaren, maar de planken zijn gelukkig makkelijk te vervangen. Het werkte ook als een hoogtewaarschuwing, waardoor de brug zelf niet werd geraakt.”

Ook de opleggingen waarmee de brug op de oevers steunt, waren oorspronkelijk van hardhout. Die zijn wegens gebleken kwetsbaarheid voor vocht en licht inmiddels vervangen door stalen exemplaren. “En nu kijken we of de houten brugleuning gaan repareren of dat die misschien toch vervangen moet worden door een leuning van ander materiaal.” Maar verder ligt de druk gebruikte Meerlobrug er volgens Van Roest goed bij. “Het houten brugdek is voorzien van kunsthars en goed geventileerd. We inspecteren de brug geregeld, en daarbij doen we standaard ook vochtmetingen op alle plekken waar rotting zou kunnen ontstaan. Ik denk dat we na zo’n twintig jaar wel kunnen zeggen dat een grotendeels houten brug op deze plek werkt.”