Terug naar de inhoudsopgave van het Doeboek Duurzame Infra
1. Wat bedoelen we hiermee?
Een nieuw verkeersbord (RVV-bord) laten maken heeft veel impact op het milieu. Het gaat dan om borden die worden gebruikt om regels, geboden, verboden, gevaren of informatie aan te geven op de weg.
Met het oog op duurzaamheid én kosten is het allereerst van belang om te kijken of je het aantal verkeersborden in jouw gemeente kunt verminderen. Want het meest duurzame bord is een bord dat niet geproduceerd is. Volgens Veilig Verkeer Nederland staan er namelijk teveel borden in de openbare ruimte. Tot wel twintig procent van de verkeersborden is overbodig. Met de borden die je weghaalt, bespaar je ook nog eens geld omdat deze borden niet meer onderhouden hoeven te worden en je bij het maaien geen obstakels meer hebt.
Is vastgesteld dat een verkeersbord moet worden vervangen of worden geplaatst? Maak dan gebruik van hergebruikte of refurbished borden. Dit zijn borden die zijn vrijgekomen uit de openbare ruimte. Bijvoorbeeld omdat ze niet meer nodig waren. Door de oude sticker op de drager te verwijderen en een nieuwe erop te plakken, kan het bord weer jaren mee. Je kunt borden hergebruiken die je zelf hebt opgeslagen op de werf, of refurbished borden aanschaffen via de markt.
Biobased en gerecyclede borden zijn ook een goed alternatief, maar iets minder duurzaam volgens de R-ladder. Let erop dat bij biobased borden de materialen komen uit duurzaam verkregen biomassa. Kies daarom voor materialen die verkregen zijn uit reststromen afkomstig uit de EU.
Is het voor een leverancier – om wat voor reden dan ook – niet mogelijk om een refurbished, biobased of gerecycled bord te leveren? Geef dan tijdelijk of als uitzondering de ruimte om nieuwe borden te leveren. Beperk dit tot een minimum, bijvoorbeeld met een duidelijke malusregeling (waarbij je dus minder betaalt als hij langer dan de overeengekomen periode nieuwe borden levert).
Voor bewegwijzeringsborden bestaan er andere duurzame maatregelen. Vaak komt het bij dit soort borden voor dat er een deel van de tekst moet worden aangepast. Je kunt dan een deel van het bord vervangen, of een plaat op het bord plaatsen. Bijvoorbeeld door gebruik te maken van pons- of popnagelplaten.
2. Waarom deze maatregel?
Nederland telt zo’n drie miljoen verkeersborden. Door het aluminium waar nieuwe verkeersborden van worden gemaakt, hebben ze veel impact op het milieu. De winning van grondstoffen, de productie en de grote hoeveelheid energie die hiervoor nodig is: dit alles zorgt voor een aanzienlijke CO2-uitstoot. Daarnaast zijn grondstoffen eindig. Door verkeersborden te hergebruiken, besparen we zoveel mogelijk grondstoffen en voorkomen we de uitstoot van schadelijke stoffen.
3. Regelgeving
Het Reglement Verkeersregels en Verkeerstekens (RVV) schrijft voor wanneer er waar een verkeersbord moet worden geplaatst.
In de Uitvoeringsvoorschriften BABW worden eisen gesteld aan de toepassing, plaatsing en uitvoering van verkeersborden. Denk aan zaken als retroreflectie, afmetingen en zichtbaarheid.
De norm NEN 3381 (Wegmeubilair - Eisen voor permanente en tijdelijke verkeersborden) is de nationale norm waarin de technische eisen voor materialen, reflectie, afmetingen en uitvoering zijn vastgelegd. In de herziening van NEN 3381 (2020) zijn wijzigingen doorgevoerd die gaan over de randkleur, drager, materiaalonafhankelijkheid en overige technische eisen.
Tot slot biedt de Vereniging Nederlandse Verkeersborden Fabrikanten aanvullende kwaliteits- en duurzaamheidsstandaarden.
Bij de wegbeheerder ligt allereerst de taak om het aantal borden in het areaal te verminderen. Hij of zij beoordeelt welke borden essentieel zijn en welke borden kunnen worden weggehaald.
Ten tweede is het aan de wegbeheerder om samen met de inkoper te bepalen welke criteria gehanteerd worden bij de inkoop van borden. Hierbij kijkt de wegbeheerder naar operationele eisen, veiligheid en naleving, en beleidsmatige afwegingen. De inkoper is verantwoordelijk voor het vertalen van de duurzaamheidsdoelen en de eisen van de wegbeheerder naar de uiteindelijke aanbesteding. Dit stappenplan helpt hierbij.
De werfbeheerder(s) en opzichter(s) moeten leren omgaan met de extra controle op kwaliteit van bijvoorbeeld refurbished borden, die niet altijd "als nieuw" zijn. Ook moeten oude borden niet bij het oud ijzer gegooid worden, maar tijdelijk ergens worden opgeslagen. Zo kan de leverancier de borden weer ophalen om te hergebruiken. Borden die nog goed genoeg zijn, kun je direct weer hergebruiken. De werfbeheerder moet er rekening mee houden dat er extra ruimte nodig kan zijn op de gemeentewerf, zodat de verkeersborden tijdelijk kunnen worden opgeslagen.
Een Buitengewoon Opsporingsambtenaar (BOA) kan onbedoeld bijdragen aan een wildgroei aan borden. Zo kan een ontvangen bezwaar op een proces-verbaal ervoor zorgen dat de BOA vraagt om een extra bord. Dit om juridische problemen te vermijden. Overleg eerst met de eindverantwoordelijke, zoals de wegbeheerder, of een bord er wel moet komen.
Tot slot zijn een open houding en bereidheid tot verandering cruciaal voor een goede implementatie van deze nieuwe werkwijze. Dit geldt voor iedereen, in het bijzonder voor de collega’s werkzaam bij de buitendienst. Zij zijn misschien nog gewend aan het plaatsen van nieuwe borden. Een nieuwe manier van werken betekent een nieuwe manier van denken, nieuwe materialen en gereedschappen. Het is belangrijk dat zij hiervoor open staan, nieuwsgierig zijn en bereid zijn om hiermee te leren werken.
5. Praktijkervaringen
De gemeente Maassluis heeft ruim een kwart van alle verkeersborden weggehaald die de gemeente telde. Uit een inventarisatie bleken onder andere veel parkeerverboden, fietspadborden, voetpadborden, onderborden en borden die een doodlopende weg aangeven, overbodig te zijn. Borden die herbruikbaar zijn, heeft de gemeente opnieuw laten bestickeren. Deze borden worden gebruikt om andere borden te vervangen. Onderborden die kapot waren, zijn vervangen door biobased onderborden.
Met de uitvraag stuurde de gemeente op een zo duurzaam mogelijke levering van de dragers, het bord zonder de folie. Gunning vond plaats op basis van de beste prijs-kwaliteitverhouding.
Remco van Ahee, inkoopadviseur bij de gemeente: “In de uitvraag daagden we de markt uit om een alternatief te bieden voor het aluminium, de grondstof waar nieuwe verkeersborden traditioneel van worden gemaakt. Gunning vond plaats op basis van de beste prijs-kwaliteitverhouding in plaats van op laagste prijs, zodat duurzaamheid zwaarder mee kon wegen in de beoordeling.”
Van het product – het verkeersbord - dat de leveranciers aanboden, moesten zij aantonen dat het een duurzamer alternatief was. Door inzicht te geven in waar het product (de drager) uit bestaat, waar materiaal vandaan komt, hoe het is geproduceerd, en wat de voetafdruk is. Remco: “Want als je als leverancier iets claimt, dan moet je dat ook kunnen bewijzen en onderbouwen. Dat is de regel die we hanteerden. Geen antwoord was fout, maar hoe meer informatie we konden verifiëren, des te meer punten we konden toekennen.”
De gemeente Wageningen gebruikte de PRP-tool om de claims van de leveranciers te toetsen, te verifiëren. Remco: “Deze tool geeft per product een overzicht: waar bestaat het uit, hoe zwaar is het en waar komt het vandaan? Een voorbeeld: om de transportafstand te berekenen, moet de leverancier in de tool de productielocatie registreren. Dat is vrij simpel op te geven en te controleren, voor iedereen.”
Op basis van deze gegevens kende de gemeente punten toe aan elk aangeboden bord. Hoe meer informatie leveranciers deelden – over bijvoorbeeld grondstofherkomst of het percentage hergebruikte grondstoffen – des te meer punten dit opleverde. De aanbesteding werd gewonnen door een partij die opgeknapte (refurbished) verkeersborden aanbood. Een voorstel voor biobased borden van bamboe scoorde minder punten omdat de leverancier geen inzicht kon bieden in de herkomst en bijvoorbeeld sociale omstandigheden rondom de winning van het bamboe, evenals de impact op de landuitputting.
Marjolijn Guijt, senior inkoopadviseur, werkt veel op het gebied van aanbestedingen in het fysieke domein: “‘In de huidige aanbesteding krijgen we al biobased verkeersborden. Deze borden hebben minder grondstoffen nodig dan de gangbare aluminium borden. De MKI is gunstiger.” De biobased borden, herkenbaar aan de honingraatvorm aan de achterzijde, hebben een hogere prijs dan gangbare borden. Guijt: “Je moet dan wel een drempel over. We moeten hard kunnen maken hoeveel beter het is, om intern iedereen mee te krijgen. En dat kunnen we. In 2024 hebben we maar liefst 4833 kg CO2 bespaard op verkeersborden.” Ze gaan bij de nieuwe aanbesteding nog een stapje verder dan alleen een lagere MKI; ze kopen ook minder verkeersborden in. “We kijken kritisch of op elke locatie weer een verkeersbord terug moet komen; zo wordt er materiaalgebruik vermeden”.
Boele Dijkstra, coördinator eenheid Projecten en Realisatie: “Verkeersborden die geen schade hebben, leveren we in bij onze leverancier tegen een vergoeding. De leverancier brengt deze borden weer terug in roulatie. Deze eerder gebruikte borden kopen wij weer terug voor een gereduceerd tarief. Waar een bord voorheen ongeveer twintig jaar mee ging, kan hetzelfde bord nu tot drie keer langer worden gebruikt. Ze belanden nu niet meer bij het oud ijzer.’’
In de gemeente Goes staan momenteel zesentwintig verkeersborden die zijn gemaakt van gerecycled kunststof. Het materiaal bestaat uit regionale grondstoffen, zoals autobumpers en kliko’s. Deze grondstoffen worden verkleind tot een granulaat dat geschikt is voor spuitgietmachines, die het materiaal omvormen tot een verkeersbord. Aan het einde van de levensduur kan zo’n bord weer volledig worden gerecycled tot een nieuw verkeersbord, waardoor de materialen hoogwaardig worden hergebruikt.
Circulair én goed voor insecten. “En daarnaast verlagen we onze CO2-voetafdruk”, vertelt Barbara Brackmann, medewerker duurzaamheid: “De achterkant van ieder bord heeft namelijk een honingraatstructuur. Daarin kunnen blokjes worden geplaatst, bijvoorbeeld van een bijenhotel, zodat insecten er kunnen nestelen.” Het initiatief voor de borden ontstond enkele jaren geleden, toen collega’s de borden zagen op een beurs. Viktor Goedegebuure, assistent-opzichter: “We waren onder de indruk van het lichtgewichtbord. Het is makkelijk te bevestigen en blijft lang netjes.”
De gemeente nodigde de leverancier uit om meer over het bord te komen vertellen. Ook voerde de gemeente proeven uit met verschillende soorten verkeersborden. Hier kwam het bord van gerecycled kunststof als beste uit de test. Omdat de leverancier op dat moment nog de enige aanbieder van dit type verkeersbord was, sloot de gemeente een contract met deze leverancier. Het huidige beleid van de gemeente is erop gericht om uiteindelijk alle resterende aluminium verkeersborden – ongeveer achtduizend – te vervangen door borden van gerecycled materiaal. Barbara: “Doordat we meer circulaire materialen gebruiken, maken we de openbare ruimte een stukje duurzamer.”
De gemeente Utrecht past diverse maatregelen toe om RVV- en bewegwijzeringsborden te verduurzamen. Zo kijkt de gemeente per wijk naar het aantal verkeersborden, welke er nog nodig zijn en of deze terug moeten komen. Ook probeert de gemeente, waar dit kan, al haar borden te hergebruiken, vertelt assetbeheerder Ronny Roomenburg. “Wanneer een groot portaalbord vervangen moet worden -bijvoorbeeld omdat de folie versleten is – slaan we het oude bord op, maken we het helemaal schoon en wordt het bord gereviseerd.”
Soms worden ook kleine aanpassingen gedaan. Door te werken met ponsnagel- of popnagelplaten kan een kleine tekst op een bewegwijzeringsbord aangepast worden, zonder dat het gehele bord hoeft te worden vervangen. Voor tijdelijke wijzigingen gebruikt de gemeente verwijderbare blauwe tape om een deel van het bord af te plakken. Dit voorkomt beschadigingen aan het bord.
Is het tijd om een bewegwijzeringsbord te vervangen? Dan proberen de wegbeheerders deze vervanging aan te laten sluiten bij grotere infrastructurele projecten die al gepland staan. Dit helpt om de levensduur van de borden te verlengen. Daarnaast kan de gemeente zo de kosten beperken en de werkzaamheden eenvoudig houden. Assetbeheerder Anton van Anrooy: “Stel dat er binnenkort een herinrichting van een kruispunt gaat plaatsvinden. Binnen dat project kijken we ook naar de bewegwijzeringsborden die daar staan. Als die borden nog vijf jaar mee kunnen, kan dit ons doen besluiten om die weg de eerste vijf naar nog niet open te breken.”
