Vaak kunnen gebruikte straatbakstenen, klinkers, betonstenen en -tegels nog een ronde mee. Daarmee bespaar je een hoop CO2-uitstoot, omdat er geen nieuwe stenen hoeven te worden gemaakt. Wil je weten waar hergebruik begint en welke stappen je doorloopt? Van beoordeling tot bestraten: dit artikel helpt je op weg. “Kijk goed naar wat er al ligt.”
Beoordeel de stenen
Hergebruik begint volgens Ties Prins (gemeente Groningen) bij een uitgebreide materiaalschouw. Het liefst wanneer de stenen nog op hun ‘oude’ plek liggen. Ties: “Allereerst beoordeel je of de stenen nog goed genoeg zijn voor hergebruik. Dit doe je altijd eerst op het oog, door te kijken naar hoe alles erbij ligt.” Dit zegt namelijk al veel over de kwaliteit. Of een steen geschikt is voor hergebruik, hangt ook af van de nieuwe toepassing waar de steen straks komt te liggen. Kijk naar de belasting en de gewenste uitstraling. Ties: “Komt een steen uit een rijbaan en gaat hij terug in een vergelijkbare rijbaan? Dan is hergebruik vaak goed mogelijk. Maar stenen uit een voetpad zijn niet automatisch geschikt voor een druk bereden weg.”
Beoordeel de stenen op drie punten: breuk, stroefheid en maatspreiding. Wouter van Hees (Kiwa): “Kijk allereerst hoeveel kapotte stenen er in de partij zitten. Is er veel breuk of zijn er beschadigingen? Dat zegt iets over de kwaliteit en sterkte van de stenen.” Zijn de stenen erg versleten, zijn er veel schilfers afgesprongen of is de steen in de winter stukgevroren? Dit kan allemaal wijzen op een zachte en poreuze steen die minder geschikt is voor hergebruik.
Stel ook de stroefheid van de stenen vast. Dit kan niet volledig op het oog, legt Wouter uit. “Wel kun je een inschatting maken op basis van het type steen en de ervaringen op de plek waar de stenen liggen.” Is er twijfel over de stroefheid van de stenen? Bijvoorbeeld omdat er klachten of incidenten bekend zijn, zoals met fietsers die uitglijden bij regen? Laat dan altijd de stroefheid op locatie meten door een specialist.
Beperk de maatspreiding
De maatspreiding kun je bepalen door tien stenen op te meten met een grote schuifmaat. Meet de lengte, breedte en hoogte. Het verschil tussen de grootste en kleinste steen in millimeters is de maatspreiding. Door dit te meten, weet je hoeveel de stenen binnen dezelfde partij in grootte verschillen. Daarmee kun je volgens Kiwa’s keuringsprotocol K10025 (tabel 1) bepalen hoe de stenen later het beste machinaal verwerkt en gelegd kunnen worden. Hoe kleiner de maatspreiding binnen een partij stenen, hoe meer mogelijkheden er zijn om de stenen machinaal te verwerken. Bestratingsmachines werken namelijk het beste met stenen die ongeveer dezelfde lengte, breedte en hoogte hebben. Ties: “Bij een te groot verschil ontstaan er problemen. Zo kunnen stenen eruit vallen bij machines die werken met een klem. Bij machines die de stenen als een soort tapijt leggen, kan het voorkomen dat de stenen niet strak genoeg in het verband komen te liggen. Hierdoor kan het straatbeeld rommelig worden. Dat wil je niet.”
Houd daarom partijen stenen zoveel mogelijk bij elkaar en meng stenen uit verschillende straten of projecten niet zomaar, tipt Ties. “Zeker bij oude gebakken straatstenen kan de maatspreiding groter worden als verschillende partijen al eens zijn gemengd.”
Goed om te weten: een grotere maatspreiding hoeft niet automatisch te betekenen dat de stenen niet machinaal verwerkt kunnen worden. “Het grootste deel van elementenverharding is gewoon wel geschikt voor hergebruik en machinale verwerking”, vertelt Paul Groenen (Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen en het Nationaal Platform Duurzame Wegverharding). Tapijtenleggers, klemmen of zelfrijdende machines: er zijn allerlei technieken die gebruikte stenen kunnen verwerken.
Kiwa’s Keuringsprotocol K10025 biedt een objectief en praktisch toetsingskader voor hergebruik van straatbakstenen. Hiermee kun je door Kiwa laten beoordelen of de stenen technisch nog goed zijn, of ze machinaal kunnen worden verwerkt, zoals de huidige arboregelgeving voorschrijft én welke verwerkingsmethoden mogelijk zijn.
Werk machinaal, tenzij
Handmatig bestraten mag alleen nog onder specifieke voorwaarden, zo schrijft de Kennismodule Verantwoord aanbrengen elementenverharding (publicatie 324) van kennisplatform CROW voor. Het uitgangspunt is: werk machinaal, tenzij er een uitzonderlijke reden is om handmatig te werken.
Daarom is het belangrijk dat je de straat zo ontwerpt en het werk zo organiseert en uitvraagt, dat het machinaal kan worden uitgevoerd. De opdrachtgever is er conform de vergewisplicht uit het Arbobesluit Bouwproces verantwoordelijk voor dat opdrachtnemers veilig en gezond kunnen werken, reden waarom de Nederlandse Arbeidsinspectie strenger handhaaft en werken heeft stilgelegd.
Sorteer voor op machinale uitvoering
Als opdrachtgever is het belangrijk dat je al in de ontwerpfase van de straat voorsorteert op machinale verwerking. “Ontwerpers moeten zorgvuldig kiezen met welke elementen het straatontwerp straks wordt gelegd”, vertelt Roy Voorend (kennisplatform CROW). Daarnaast moeten zij in het ontwerp rekening houden met de uitvoeringswijze, door het ontwerp geschikt te maken voor machinale uitvoering. Bevat het ontwerp randen of aansluitingen die de machine niet kan vullen? Dit werk mag volgens de nieuwe richtlijn handmatig worden uitgevoerd, onder strenge voorwaarden. Roy: “Zo mag één persoon onder andere maximaal veertig vierkante meter per dag handmatig leggen en stratenmakers moeten worden afgelost bij veel handwerk.” Leg in het straatwerkplan vast dat de elementenverharding machinaal moet worden verwerkt.
Wat ontwerpers kan helpen, is een plek waar vrijgekomen materialen tijdelijk kunnen liggen: een materialendepot. Dat hoeft niet altijd een eigen gemeentelijk depot te zijn; het kan ook bijvoorbeeld een locatie van een aannemer zijn. Zo’n tussenlocatie is nodig om materiaalstromen op gang te brengen. Daar kun je stenen schoonmaken, sorteren en klaarzetten voor machinale verwerking. Bovendien maak je zichtbaar welke materialen beschikbaar zijn. Dat helpt ontwerpers om niet automatisch voor nieuw materiaal te kiezen, maar eerst te kijken wat er al is.
Tot slot: zorg in de aanbestedingsfase voor duidelijkheid en een gelijk speelveld voor aannemers. Om dat te kunnen doen, moet je weten wat je uitvraagt en hoe het werk veilig en volgens de wet moet worden uitgevoerd. Paul: “Het uitgangspunt is machinaal werken. Daar moet je als opdrachtgever voor zorgen in je ontwerp en er ook op toezien in de uitvoering, door zelf te onderzoeken of het gekozen materiaal en verband machinaal verwerkt kunnen worden. Weet je dat dit kan en op welke manier, bijvoorbeeld na overleg met een aannemer, leverancier of buurgemeente, dan schrijf je dit voor in je aanbesteding. Zo voorkomen we dat bedrijven die investeren in machines worden weggeconcurreerd door partijen die toch handmatig blijven werken. Ook zorgen we er op deze manier met elkaar voor dat stratenmakers in goede gezondheid hun werk kunnen doen.”
Meer weten?
Aan de definitieve Kennismodule Verantwoord aanbrengen elementenverharding wordt nog gewerkt. Kennisplatform CROW verwacht de definitieve versie in het laatste kwartaal van 2026 te publiceren. Tot die tijd is de huidige tussentijdse update leidend.
Gemeenten die een partij straatbakstenen willen laten beoordelen op hergebruik en machinale bestrating kunnen Kiwa hiervoor benaderen.
Een uitgebreide stapsgewijze beschrijving over waar je rekening mee moet houden bij hergebruik van elementenverharding is te lezen in het Doeboek Duurzame Infra. Hier vind je ook meer informatie over het opzetten en beheren van een materialendepot.
Lees de Inspiratiegids Circulaire Bestrating van het Nationaal Platform Duurzame Wegverharding.
Bijwonen?
Op donderdag 8 oktober vindt de Dag van de Circulariteit plaats in Veenendaal. Hier is ook aandacht voor hergebruik van elementenverharding. Tijdens deze kennissessie leer je bijvoorbeeld alles over het verantwoord oogsten en toepassen van vrijkomende straatbakstenen. Bij deze kennissessie staat de digitale marktplaats centraal, waar gemeenten materialen uitwisselen. Kom je ook? Schrijf je in via de website van Platform WOW.
Goed nieuws voor degenen die niet bij de praktijkdag over machinaal bestraten in de Groene Metropoolregio konden zijn. Er was enorm veel belangstelling, daarom zijn er op de dag zelf filmpjes gemaakt van de 15 machines die werden gedemonstreerd. Platform WOW organiseert op 10 november, van 10.00 tot 11.30 uur, een webinar waarin deze worden getoond. Paul Groenen van de Groene Metropoolregio geeft er uitleg bij. Meld je aan via bart.hansma@platformwow.nl