Vragen en antwoorden uit de Doeboekbijeenkomsten

Per maatregel in het Doeboek is er steeds een paragraaf met dezelfde opbouw: wat bedoelen we, waarom deze maatregel, regelgeving, wie moet wat doen, praktijkervaringen en veelgestelde vragen.

Bij elke maatregel staat welke rollen er de meeste invloed op hebben: beleidsadviseur, beheerder, projectleider, ontwerper enz. Online is het Doeboek per rol doorzoekbaar. Kijk vooral naar taken die bij jouw werk passen, niet alleen naar functietitels.

Zo ga je aan de slag

1. Kies een project.

2. Zoek in het Doeboek de maatregelen die daarbij passen en lees de paragraaf 'Wie moet wat doen?'. Daar staat wie je erbij nodig hebt.

3. Lees de praktijkervaringen. Daar staan namen van gemeenten die de maatregel al toegepast hebben. Je kunt bij hen terecht voor meer informatie.

4. Sluit je aan bij het Expeditieteam KCI van Platform WOW: tweemaandelijkse online bijeenkomsten voor kleine en middelgrote gemeenten.

In het Doeboek: H.2 Zo gebruik je het Doeboek en H.3 Voor wie is het Doeboek. Het Doeboek staat op duurzame-infra.nl/gemeenten en wordt regelmatig bijgewerkt en aangevuld. Praktijkervaringen en tekstvoorstellen zijn welkom via info@duurzame-infra.nl.

Veel gemeenten doen bovendien al meer dan ze denken. Het laten liggen van wat nog goed is, het hergebruiken van straatbakstenen en lichtmasten en het hergebruiken van grond zijn allemaal circulaire maatregelen (Doeboek §8.3).

Deze maatregelen uit het Doeboek zijn een goede eerste stap:

Zo ga je aan de slag

1. Kies twee maatregelen uit de tabel die passen bij projecten die al gepland staan.

2. Bespreek ze met de beheerder en de bestekschrijver. Leg ze bij voorkeur vast in het moederbestek, zodat ze voor elk project gelden.

3. Werk je bij een kleine gemeente? Zoek samenwerking met buurgemeenten: koop collectief in, gebruik dezelfde documenten en verdeel het werk (Doeboek §4.6).

4. Evalueer na het eerste project wat goed ging. Dat verhaal helpt om collega's en bestuur mee te krijgen (zie hoofdstuk 9).

Heeft je gemeente een CO₂-doelstelling? Dan sluit MKI daar goed op aan. Heerlen heeft beleid om CO₂ te reduceren, maar koos bij de aanbesteding van groot asfaltonderhoud voor MKI als gunningscriterium. De winnende aannemer zette daardoor in op meer hergebruik in de mengsels. Dat bespaart ook CO₂ in groeves, transport en breken (Doeboek §4.8).

Voor asfalt hebben provincies, BouwCirculair, Rijkswaterstaat en de Asfaltketen Noord-Nederland uniforme MKI-plafondwaarden vastgesteld (oktober 2025). Die gelden per ton asfalt, met een groeipad richting 2030.

Voor beton is het betonakkoord van belang: https://www.betonakkoord.nl/resultaten/

Zo ga je aan de slag

1. Kies MKI als maatstaf voor materialen en projecten in de GWW. Gebruik CO₂ als je het afzet tegen een klimaatdoel uit je beleid.

2. Begin met MKI-eisen op één productgroep: asfalt (NPDW-plafondwaarden) of beton, banden en tegels (productbladen BouwCirculair, gratis via moederbestek.nl).

3. Laat bij je eerste MKI-aanbesteding een expert de referentieberekening maken. Gooise Meren raadt aan dat in ieder geval bij de eerste opdrachten te doen.

In het Doeboek: §8.5 De Milieukostenindicator in de GWW-sector.

Verder:

1. Niet of minder bouwen levert het meest op. Preventie is de hoogste circulaire strategie. Je hebt meer impact door een weg in stand te houden tot einde levensduur dan door hem vroegtijdig op te breken voor een iets duurzamer materiaal (Doeboek §8.4). De meeste duurzaamheidswinst wordt vaak al vóór de aanbesteding geboekt, bijvoorbeeld door een weg te versmallen (§8.5).

2. De Inkooptoolbox geeft per niveau de verwachte winst. Brons (beproefd, zonder extra kosten) geeft voor asfalt naar verwachting 10 tot 15% reductie. Zilver 20 tot 30%. Goud 25 tot 30% minder milieu-impact en 30 tot 35% minder grondstoffengebruik (NPDW Inkooptoolbox). Je kiest per wegtype het niveau dat bij je ambitie past.

3. Een MKI-berekening laat zien waar de grootste impact zit. Utrecht gebruikt een zwaartepuntanalyse van de MKI-berekening om te zien welke materialen het zwaarst wegen. Daaruit volgde de keuze voor hergebruikte buispalen in het Wervengebied (§5.4).

Zo ga je aan de slag

1. Stel bij elke startopdracht de vraag of het project (helemaal) nodig is. Leiden heeft met het MT afgesproken preventie mee te wegen bij het vaststellen van startopdrachten.

2. Begin voor wegen op niveau brons van de Inkooptoolbox en bepaal per wegtype of je verder wilt.

3. Laat bij grotere projecten een MKI-referentieberekening maken en gebruik die om de zwaarste posten te vinden.

In het Doeboek: §8.4 Preventie van materiaalgebruik, §8.5 MKI, H.4 Verhardingen (inleiding Inkooptoolbox).

Het Doeboek laat zien waar dat in de praktijk het verschil maakt:

• Kunstwerken: 's-Hertogenbosch weet van 80 tot 90% van de constructies wanneer ze gebouwd zijn en wanneer ze het einde van hun technische levensduur bereiken. Daardoor kan de gemeente op tijd kiezen tussen behouden, verlengen, hergebruiken of vervangen (§5.7). Arnhem stemt vervanging en oogst van hout af op de meerjarenplanning van de beheerder (§5.6).

• Wegen: zet de gegevens uit het kwaliteitsdossier van een asfaltmengsel bij aanleg in het wegbeheersysteem. Dan weet je bij vervanging of de deklaag geschikt is voor hoogwaardig hergebruik (§4.3).

• Riolering: registreer ook hergebruikte objecten. "Een object uit 1960 dat in 2027 wordt hergebruikt, dient herkenbaar te zijn als een object uit 1960" (§6.4).

Voor de registratie bestaan open datastandaarden: IMBOR van CROW voor de openbare ruimte, GWSW van Stichting RIONED voor riolering en stedelijk water, en NLCS voor tekeningen. Volgens het Doeboek is de volgende stap de implementatie daarvan in ontwerp- en beheersoftware, zodat ontwerpers, bouwers en beheerders gegevens kunnen uitwisselen (§6.4). Voor kunstwerken werken CROW en Platform Bruggen sinds maart 2026 aan standaarddatasets bij CROW-CUR 117, aansluitend op IMBOR en NEN 2767.

Een materialenpaspoort is de projectversie hiervan: een digitaal overzicht van welke materialen in een project zitten en welke geschikt zijn voor hergebruik. De herbruikbaarheidsscan voor kunstwerken levert per onderdeel zo'n paspoort op. Ook waterschappen werken hieraan; zie het rapport Materialenpaspoort voor waterschappen van de Unie van Waterschappen (2023).

Waar die zekerheid nog ontbreekt, helpt een proefvak of pilot op een plek met weinig risico. Kwaliteitscontrole na aanleg geeft ook zekerheid (zie hoofdstuk 2).

Zo ga je aan de slag

1. Vraag bij een circulair product om de bijbehorende validatie, keuring of certificering.

2. Begin met een proefvak en meet de resultaten.

3. Neem de kwaliteitscontrole op in het bestek.

Zo ga je aan de slag

1. Leg in het bestek vast hoe elke duurzaamheidseis wordt aangetoond: bonnen, CE-bladen, verklaringen, metingen.

2. Spreek af wat er gebeurt als de eis niet wordt gehaald, en pas dat ook toe.

3. Plan de controles in: voor de start (documenten), tijdens de uitvoering (toezicht) en na oplevering (kwaliteitsonderzoek).

In het Doeboek zelf staan per maatregel de onderwerpen die in een bestek horen. Bijvoorbeeld bij selectief frezen (§4.3): vooraf vegen, markeringen en detectielussen vooraf verwijderen, deklaag en onderlagen apart frezen en afvoeren, en een minimum- en maximumpercentage PR. Bij hergebruik van pvc-buizen staat een checklist voor het bestek (§6.3). Gemeenten delen ook hun eigen teksten. Amersfoort stelt de specificaties van haar aanbesteding voor betonnen bestratingsmaterialen beschikbaar via samenduurzaam@amersfoort.nl (§4.6). De provincie Noord-Holland deelde gunningscriteria en eisen voor IFD.

Zo ga je aan de slag

1. Neem eisen bij voorkeur op in het moederbestek, zodat ze voor elk project gelden. Gouda, Assen en Helmond doen dit al.

2. Begin met niveau brons van de Inkooptoolbox en met de productbladen voor de materialen die je het meest gebruikt.

3. Vraag buurgemeenten welke teksten zij gebruiken. Samen dezelfde teksten gebruiken bespaart werk en geeft de markt duidelijkheid.

In het Doeboek: per paragraaf onder 'Regelgeving' en 'Wie moet wat doen?'.

• Houten bruggen: hout slaat CO₂ op en verlaagt de MKI-score. De Zwolse Passerelle scheelt volgens de gemeente 70% CO₂ vergeleken met een traditionele brug (§5.2).

• Asfalt: biobased asfalt staat in de Inkooptoolbox als innovatie op niveau goud. De provincies nemen het ingroeimodel voor biobased bindmiddelen uit het project CIRCUROAD over (PVOV, december 2025). Deventer houdt met een Asfaltmonitor bij hoeveel secundair en biotisch asfalt wordt toegepast (§8.5).

• Wegmarkering: Rijkswaterstaat concludeerde in augustus 2025 dat biobased markeringen in de MKI-berekening vaak niet beter uitkomen dan fossiele. Er is meer onderzoek nodig (§4.2).

• Verkeersborden: biobased borden zijn een goed alternatief, maar staan lager op de R-ladder dan hergebruikte borden. Let op dat de biomassa duurzaam is verkregen, bij voorkeur uit reststromen uit de EU (§5.1). In Wageningen scoorde een aanbod van bamboeborden minder punten, omdat de herkomst niet aantoonbaar was.

Zo ga je aan de slag

1. Vraag bij biobased producten om een onderbouwde MKI en inzicht in de herkomst van de grondstoffen.

2. Begin waar de winst het duidelijkst is: houten fiets- en voetgangersbruggen (§5.2 Hout tenzij).

Volg voor biobased asfalt de ontwikkelingen via de Inkooptoolbox en het PVOV.

In het Doeboek: §5.2 Hout tenzij, §4.2 Verduurzamen van wegmarkering, §5.1 Verkeersborden.

De regels voor hergebruik van grond en baggerspecie staan in het Besluit bodemkwaliteit en de Omgevingswet. Het Informatiepunt Leefomgeving (IPLO) zet ze op een rij:

• (Her)gebruik van grond, baggerspecie en bouwstoffen

• Graven, saneren en toepassen. Sinds 1 oktober 2026 zijn de regels voor graven in het Besluit activiteiten leefomgeving samengevoegd tot één milieubelastende activiteit.

• Vragen kun je stellen via IPLO, dat ook de helpdesk van het voormalige Bodem+ heeft overgenomen.

De rekenregels voor asfalt (NL-PCR Asfalt 2026 van de Nationale Milieudatabase) bieden een oplossing. Naast de verplichte rapportage per ton mag de MKI worden omgerekend naar m² per jaar, met een referentielevensduur per mengsel. Bijvoorbeeld AC surf 14 jaar, SMA 8-11 16 jaar en ZOAB 12 jaar.

Daarnaast is validatie de beste waarborg. Een mengsel met TRL-niveau 9 bij het Asfaltkwaliteitsloket is uitgebreid getest en heeft zich in de praktijk bewezen. Een mengsel op TRL-niveau 9 voldoet aan de technische eisen, waaronder levensduur. De levensduur van een gevalideerd mengsel met recyclaat is gelijk aan die van een regulier mengsel (Doeboek §4.4). Alphen aan den Rijn waarschuwt: wie alleen stuurt op zoveel mogelijk recycling, komt steeds dichter bij de kwaliteitsgrens van het mengsel. Kijk daarom ook naar levensduur, uitvoering en het type weg.

Zo ga je aan de slag

1. Bepaal per locatie welk TRL-niveau je minimaal eist. Op een drukke weg kies je voor TRL 9, op een minder belangrijke weg kun je ruimte geven aan innovatie (Heerlen liet een TRL 7-mengsel toe).

2. Vergelijk constructies bij voorkeur op MKI per m² per jaar, niet alleen per ton. Mengsels individueel kunnen het beste per ton vergeleken worden.

3. Controleer na aanleg de kwaliteit. Zo weet je of de levensduur gehaald kan worden (zie de vraag over kwaliteit borgen hieronder).

In het Doeboek: §4.4 Partiële recycling, §4.8 Verlaging productietemperatuur asfalt.

1. Voor de uitvoering: toets de CE-markering en prestatieverklaring van het mengsel op alle gevraagde eisen, inclusief het percentage partiële recycling (PR). Tilburg vraagt een aantal weken vóór het asfalteren het CE-blad op, inclusief de mengtemperatuur van de typetest.

Kwaliteitsplan: de projectleider krijgt het kwaliteitsplan van de aannemer alleen als dat expliciet in het bestek staat. Neem dit dus op.

2. Tijdens de uitvoering: de toezichthouder controleert de asfaltbonnen en de verwerkingstemperatuur. Bij een hoog percentage hergebruik let hij extra op verwerkbaarheid en verdichting. Ook worden de verwerkingsomstandigheden geregistreerd (wind/temperatuur/neerslag/etc), die vooral bij het aanbrengen van WMA een grote rol spelen.

3. Na de uitvoering: volgens de RAW heeft de opdrachtgever recht op een rapport van de aannemer over de kwaliteit, binnen zes weken na het gereedkomen van de deklaag. Tilburg laat daarnaast boringen onderzoeken door een geaccrediteerd lab. Dat leidt soms tot een afkoopsom of zelfs vervanging. Het aangebracht asfalt wordt veelal standaard gecontroleerd op laagdikte, verdichtingsgraad, holle ruimte, enz.

Tilburg: "Je investeert een klein bedrag om die toetsen uit te voeren, maar dan weet je wel wat er ligt." In een kleine gemeente kan een ingenieursbureau de CE-bladen beoordelen in opdracht van de assetmanager.

Zo ga je aan de slag

1. Neem in je moederbestek op dat de aannemer een kwaliteitsplan aanlevert en dat het CE-blad vooraf wordt getoetst.

2. Laat standaard een kwaliteitsonderzoek van het aangebrachte asfalt uitvoeren, vóór de oplevering.

3. Vraag het rapport op waar je volgens de RAW recht op hebt.

In het Doeboek: §4.4 Partiële recycling (kwaliteitscontrole) en §4.8 Verlaging productietemperatuur asfalt (praktijkervaring Tilburg).

De twaalf provincies werken via het Provinciaal Vakgenoten Overleg Verhardingen (PVOV) aan levensduurverlengend onderhoud en verjonging. In het document PVOV Gedragen Basis Duurzaam Asfalt (december 2025) staat dat dit thema in de opstartfase zit. Het wordt samen met het NPDW uitgewerkt tot een projectplan, met aandacht voor het behoud van stroefheid.

Het NPDW liet een Afwegingskader levensduurverlengend onderhoud opstellen door Haskoning, op basis van een enquête onder Rijkswaterstaat, provincies, gemeenten en een waterschap (versie 0.91, mei 2026). Het kader weegt maatregelen af op technische staat, schadebeeld en ouderdom van de deklaag, kosten, hinder, levensduurverlenging en duurzaamheid (MKI en circulariteit). Het is alleen bruikbaar als de constructie nog voldoende restwaarde heeft. Per maatregel is er een factsheet.

Aandachtspunt: na een slijtlaag of EAB is hergebruik van AC surf goed mogelijk, bij SMA en geluidreducerende deklagen beperkter.

Zo ga je aan de slag

1. Analyseer je wegbeheersysteem op lichte en matige schade. Wacht niet tot het systeem aanslaat.

2. Bepaal per schadebeeld en mengseltype welke maatregel past. Gebruik het NPDW-afwegingskader en wegdekonderhoudstechnieken.nl (een initiatief van de branche).

3. Documenteer reparaties en nieuwe lagen goed. Een EAB op SMA of ZOAB levert later freesmateriaal op dat niet meer hoogwaardig te hergebruiken is.

In het Doeboek: §4.1 Levensduurverlengende maatregelen (praktijkervaringen Arnhem, provincie Gelderland en Oss).

Daarbij let je o.a. op:

• Maatvastheid: belangrijk voor een strak straatbeeld en voor machinaal straten.

• Stroefheid: een te gladde klinker is niet geschikt voor elke plek. Dongen meet daarom standaard: "Een klinker kan nog prima mee, maar als hij te glad is of maatverschillen heeft, werkt het niet." Dus laten beproeven.

• Breuksterkte: onderzoek heeft uitgewezen dat ook heel oude stenen nog voldoen aan hun sterkteklasse. Ouderdom is dus geen reden om stenen af te wijzen.

• Voor al deze aspecten geld : Meten is weten. Zie Keuringsprotocol K10025

Stenen met zichtbare slijtage kunnen nog heel geschikt zijn voor een industrieterrein of de parkeerplaats van een sportcomplex. Om dat niet op gevoel te doen, werkt de Inspiratiegids Circulaire Bestrating van het NPDW met een beoordelingsschaal in vijf klassen (zie hieronder). Na vijf jaar is hergebruikt materiaal visueel niet meer te onderscheiden van nieuw.

De Inspiratiegids geeft per type steen aan waar je op moet letten:

• Betonstraatstenen: de druksterkte is zelden een probleem, ook na tientallen jaren. Let vooral op het uiterlijk: slijtage, mos, algen en verkleuring.

• Straatbaksteen: controleer vooral de maatvastheid, en let op breuken, schilfers en scheluwheid.

• Maatvastheid beoordelen: kijk diagonaal over het straatwerk in keperverband. Rechte diagonalen betekenen maatvast, een slingerend beeld kan op maatverschillen wijzen. Meten kan volgens NEN 1344: neem per 300 m² een monster en meet lengte, breedte en dikte met een schuifmaat.

• Stroefheid: Dongen meet bij gebakken klinkers standaard de stroefheid met de slingerproef (pendulummethode), na opmerkingen van bewoners over gladheid bij vorst.

De beoordelingsschaal uit de Inspiratiegids (praktijkhandleiding van Unihorn, op basis van CROW 323):

Deze schaal is (nog) geen landelijke standaard. De Inspiratiegids raadt aan vooraf vast te leggen welk kwaliteitsniveau je op welke locatie accepteert, bijvoorbeeld klasse A in winkelgebieden, B in woonstraten en C op bedrijventerreinen. "Dit voorkomt discussie in de uitvoeringsfase."

In de veelgestelde vragen van §4.5 komen binnenkort ook voorbeelden van hoe gemeenten de kwaliteit van vrijkomende elementenverharding beoordelen. Rotterdam schrijft bijvoorbeeld precies voor wanneer een steen mag worden hergebruikt, Utrecht laat de wegbeheerder een beoordeling doen.

Wil je meer zekerheid bij straatbaksteen? Kiwa heeft keuringsprotocol K10025 voor gebruikte straatbakstenen. Verplicht worden afmetingen en maatspreiding, kopstrekverhouding en glij- en slipweerstand getoetst. Optioneel onder meer vorstbestandheid, buigtreksterkte en slijtweerstand. De keuring kan vóór of na het opnemen van de bestrating. Een Kiwa-rapport vermeldt ook of de stenen machinaal te verwerken zijn.

Zo ga je aan de slag

1. Laat de beheerder tijdens de projectschouw maatvastheid, stroefheid en breuksterkte beoordelen, en bepalen waar het materiaal weer kan worden toegepast.

2. Leg per partij vast: In dien te achterhalen bouwjaar, herkomst, oorspronkelijke gebruikslocatie en de beoordeling.

3. Twijfel je bij gebakken stenen, of gaat het om een grote partij? Laat een keuring volgens K10025 uitvoeren.

4. Leg vooraf vast welke kwaliteitsklasse (A tot en met E) je op welke locatie toelaat, zodat ontwerpers en uitvoerders weten waar een partij kan worden toegepast.

In het Doeboek: §4.5 Hergebruiken van elementenverharding (veelgestelde vragen) en §8.6 Materialendepot. Zie ook de Inspiratiegids Circulaire Bestrating van het NPDW, met stappenplannen en beoordelingsmethoden.

Gemeenten gaven aan dat ze meer inzicht willen in de restlevensduur na meerdere cycli. Zolang dat er niet is, blijft de beoordeling per partij (zie de vorige vraag) het uitgangspunt.

Zo ga je aan de slag

1. Beoordeel elke partij opnieuw op het moment dat hij vrijkomt. Het aantal eerdere cycli is minder belangrijk dan de staat van de steen.

2. Pas versleten maar sterke stenen toe op plekken met minder eisen aan uitstraling of stroefheid.

3. Zijn betonnen elementen niet meer als geheel te gebruiken? Eis dat ze hoogwaardig worden gerecycled tot granulaat voor nieuwe betonproducten, niet als wegfundering.

In het Doeboek: §4.5 Hergebruiken van elementenverharding en §4.6 Recyclen beton(granulaat) in elementenverharding.

Amsterdam werkt met een verplichte Quickscan Circulair per project: een projectspecifieke uitwerking voor hergebruik en duurzame materiaalkeuze, ingevuld door een circulair adviseur. Die maakt deel uit van de Toolbox en checklist duurzame infrastructuur van de gemeente.

Het hoeft niet ingewikkeld te zijn. Dongen bekijkt bij elk project vooraf wat herbruikbaar is: "We halen een vierkante meter uit het werk en onderzoeken het materiaal ter plekke." Is het goed, dan wordt het tijdelijk opgeslagen, het liefst dicht bij het project, en schoongemaakt in een roterende bak met water aan een shovel. Bij de herinrichting van de Roelof van Dalemstraat werd zo circa 75% van het materiaal hergebruikt. De Inspiratiegids noemt de inventarisatie de eerste stap van elk circulair bestratingsproject: breng in beeld wat er beschikbaar is (eigen depot, andere projecten, slooplocaties, marktplaatsen) en betrek ontwerp, beheer, uitvoering en inkoop erbij.

Zo ga je aan de slag

1. Neem een inventarisatie van bestaande materialen op als vaste stap in de initiatieffase.

2. Bespreek de uitkomst met het projectteam: wat vinden zij belangrijk aan kleur, beeld en kwaliteit? Deventer adviseert daar een prijskaartje aan te hangen.

3. Komt er materiaal vrij dat je zelf niet nodig hebt? Zet het zo vroeg mogelijk op een digitale marktplaats zoals DuSpot. Hardenberg merkte dat timing doorslaggevend is.

In het Doeboek: §4.5 (praktijkervaring Deventer) en §8.6 Materialendepot (praktijkervaring Hardenberg).

Het Doeboek verdeelt de taken zo:

Het initiatief kan van twee kanten komen: van de beleidsadviseur samen met de wegbeheerder, of van de toezichthouder die bruikbaar materiaal tegenkomt. Haarlemmermeer benadrukt dat je hergebruikt materiaal ook moet toestaan in werken: "dan zien de aannemers dat gebruikt materiaal waarde heeft".

Let ook op de ruimte in het contract. Volgens de Inspiratiegids sluiten standaard RAW-bestekken met vaste hoeveelheden, exacte maten en vaste verbanden hergebruik vaak onbedoeld uit. Wat helpt:

• Geef bandbreedtes in plaats van exacte eisen, bijvoorbeeld "straatbaksteen klasse B of beter, in verband naar keuze".

• Benoem welke materialen, maten en afwerkingen variabel mogen zijn, en leg vast wie mag beslissen over afwijkingen.

• Kies waar nodig een contractvorm met meer flexibiliteit: een bouwteam (Enschede, Hof van Twente), een werkomschrijving (Dongen koppelde zo stroefheidseisen aan hergebruik) of een raamovereenkomst.

• Vraag de aannemer per locatie vast te leggen wat is toegepast: herkomst, type (nieuw of hergebruikt), hoeveelheid en eventuele afwijkingen. "Een Excel met vier kolommen werkt beter dan niets."

De Inkooptoolbox bevat voorbeeldbestekposten van de provincie Noord-Brabant voor het opbreken van straatbaksteen, betontegels en kantopsluiting, waarbij wordt gerekend op circa 90% hergebruik en 10% breuk (instrument Hergebruik elementenverharding).

Zo ga je aan de slag

1. Neem in het moederbestek op dat klinkers en tegels standaard worden hergebruikt, tenzij de kwaliteit dat niet toelaat.

2. Gebruik het Productblad Hergebruik Elementenverharding van BouwCirculair (via moederbestek.nl) en de bestekteksten van de provincie Noord-Brabant in de Inkooptoolbox Duurzame Wegen.

3. Spreek af wie aan het begin van elk project de vrijkomende materialen beoordeelt (meestal de beheerder) en wie controleert of hergebruik is uitgevoerd (directievoerder of toezichthouder).

4. Eis voor materiaal dat niet als geheel herbruikbaar is, dat de aannemer aantoont dat het gescheiden is afgevoerd voor hoogwaardige recycling. Haarlemmermeer eist dit altijd (BRL 2506-1).

In het Doeboek: §4.5 Hergebruiken van elementenverharding (praktijkervaringen Utrecht, Dongen, Dokkum) en §8.6 Materialendepot.

De Inspiratiegids (p. 46-47) zet de actuele uitgangspunten van de Nederlandse Arbeidsinspectie op een rij:

• Machinaal werken is verplicht waar dat redelijkerwijs mogelijk is. Handmatig straatwerk mag alleen met duidelijke onderbouwing en in uitzonderlijke gevallen.

• Maximaal 6 uur per dag fysiek zwaar werk, niet langer dan 30 minuten per dag gebogen werken met een rughoek van meer dan 40° (NCvB-richtlijn D004) en niet langer dan 60 minuten per dag knielen of hurken (D005).

• Tilhulpmiddelen zijn verplicht bij stenen zwaarder dan 4 kg of tegels zwaarder dan 9,5 kg.

• CROW-publicatie 324 en de oude Arbo-catalogus gelden niet meer als maatgevend. In 2025 publiceerde CROW een tussentijdse update. Naar verwachting volgt in begin 2027 een geactualiseerde richtlijn.

Ook de opdrachtgever is verantwoordelijk (de 'vergewisplicht') en kan bij overtredingen aansprakelijk worden gesteld. Een stillegging leidt tot vertraging en stagnatiekosten, en hergebruikt materiaal moet dan soms opnieuw worden gesorteerd of verpakt. Lever oude materialen daarom op formaat, in verband en gestapeld aan. Er zijn technieken die daarbij helpen, zoals een robotarm die gebruikte stenen schoonmaakt en opnieuw in verband verpakt, een straatprinter en een straatrobot. Bochten, randen en maatwerk blijven mensenwerk.

Platform WOW organiseert op 20 november 2026 een webinar over machinaal straten, met filmpjes en uitleg over de toepassing van veel machines. Aanleiding is een praktijkdag in de Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen. Het webinar is terug te kijken; de link wordt in §4.5 van het Doeboek opgenomen.

Zo ga je aan de slag

1. Ontwerp zo dat het werk optimaal machinaal kan worden uitgevoerd. De opdrachtgever moet zich er in de ontwerpfase van vergewissen dat het ontwerp uitvoerbaar is volgens de regels (Arbobesluit artikel 2.26).

2. Leg in het bestek vast dat vrijkomende stenen gereinigd en gepakketteerd worden aangeleverd.

3. Laat bij twijfel over de maatvastheid een keuring uitvoeren. Kiwa vermeldt in het verslag of de stenen machinaal te verwerken zijn.

4. Lees in de Inspiratiegids Circulaire Bestrating (vanaf p. 47) hoe je straatwerk minder belastend maakt.

In het Doeboek: §4.5 Hergebruiken van elementenverharding, onderdeel Regelgeving.

• Kosten: Haarlemmermeer liet de kostendeskundige een vergelijking maken. Nieuwe betonstraatstenen leveren en aanleggen kost €33,07 per m². Gebruikte stenen opnemen, opslaan, schoonmaken, vervoeren en aanbrengen kost circa €28,76 per m². Dat is €4,31 per m² voordeel. Daarbovenop komt €1,72 per m² lagere milieukosten, ofwel circa 27,2 kg CO₂-equivalent per m² (§8.6).

• Bewoners: pas hergebruik consequent toe per buurt. Als de ene straat hergebruikt materiaal krijgt en de volgende nieuw, leidt dat tot onvrede. Laat de boodschap gaan over de kwaliteitsimpuls voor de straat, niet over het materiaal. Hof van Twente leerde dat verwachtingsmanagement "een belangrijk onderdeel is van circulair werken". In Amersfoort kozen bewoners zelf voor tweedehands stenen: goedkoper, en de gemêleerde uitstraling paste bij de sfeer die ze zochten.

• Ontwerpers: neem ze mee naar het depot. Dat werkt als concrete manier om ze te overtuigen.

Enschede werkt met een prijslijst voor materialen uit het eigen depot. Volgens de Inspiratiegids zijn hergebruikte straatstenen daardoor "vaak tientallen procenten goedkoper dan nieuw":

Bron: gemeente Enschede (2024), prijzen voor halve vrachten; CO₂-cijfers op basis van DuboCalc. In Amsterdam liet een levenscyclusanalyse zien dat de productie van nieuwe bestratingsmaterialen verantwoordelijk is voor het overgrote deel van de milieubelasting.

Transport is daarbij zelden een reden om van hergebruik af te zien: productie belast het milieu veel meer dan transport. Het NPDW rekende uit dat het op basis van de MKI nog interessant is om een gebruikte betonstraatsteen op te halen tot 568 km van Utrecht. Deze aanvulling wordt opgenomen in de veelgestelde vragen van §4.5.

Zo ga je aan de slag

1. Laat voor je eigen gemeente een kostenvergelijking maken, naar het voorbeeld van Haarlemmermeer.

2. Bespreek kleur- en maatverschillen vóór het ontwerp met bewoners.

3. Organiseer een bezoek aan een depot in de buurt voor ontwerpers en beheerders.

In het Doeboek: §4.5 (praktijkervaringen Hof van Twente en Amersfoort) en §8.6 (Haarlemmermeer). Zie ook hoofdstuk 9 en 10.

1. Is de brug nog nodig? 's-Hertogenbosch kijkt ongeveer vijf jaar voor het einde van de technische levensduur of een brug in de toekomst nog nodig is. "Want als dat niet zo is, dan levert het niet vervangen de meeste milieuwinst op."

2. Kan de levensduur worden verlengd? Bijvoorbeeld met betonreparatie, staalconservering of kathodische bescherming (§5.7). Kies daarbij de conservering met de laagste milieu-impact met de Handreiking Duurzaamheid Staalconservering van Rijkswaterstaat.

3. Kan bestaand materiaal worden hergebruikt? In Deventer moesten zeven bruggen worden vervangen. Na een kritische blik op het programma van eisen bleek bij vijf bruggen circa 90% van het materiaal nog geschikt. Alleen voor twee bruggen is nieuw materiaal gekocht (§8.4).

4. Moet het nieuw, kies dan voor materiaal met een lage milieu-impact. Hout voor fiets- en voetgangersbruggen (§5.2), circulair beton (§5.3) en een losmaakbaar ontwerp, zodat onderdelen later weer bruikbaar zijn.

Wil je varianten onderling vergelijken? Laat dan een MKI-berekening per variant maken. Dat maakt ook het gesprek met bestuurders makkelijker.

Zo ga je aan de slag

1. Vervang het woord 'vervangen' in een opdracht door de vraag: waar moet de brug echt aan voldoen? Deventer stelde de eisen bij: primair fietsers, incidenteel een dienstvoertuig, geen vrachtwagens.

2. Loop de vier stappen hierboven per kunstwerk langs voordat het ontwerp start.

3. Gebruik het stappenplan van ipv Delft als hulpmiddel bij het afwegen van ontwerpkeuzes.

In het Doeboek: §8.4 Preventie van materiaalgebruik (Deventer, Zwolle), §5.7 Levensduurverlenging staal en beton, §5.6 Hergebruik bruggen en brugonderdelen.

• Herbruikbaarheidsscan: ontwikkeld door Nebest met Rijkswaterstaat. In vier stappen: het kunstwerk opdelen in onderdelen, bureaustudie van bestaande informatie, inspectie op locatie en per onderdeel een advies over hergebruik. Amsterdam gebruikte de scan voor twee brugdekken. Zie de Handreiking herbruikbaarheidsscan.

• Normen en richtlijnen: CROW-CUR Richtlijn 4 voor hergebruik van constructieve prefab betonelementen, NTA 8713 voor hergebruik van constructiestaal en certificering van tweedehands hout door Stichting Kwaliteit voor de Houtverwerking (SKH). Voor stalen damwanden is in mei 2026 een aanvulling op NTA 8713 verschenen.

• Meten: bij hout geven resistograafmetingen inzicht in dichtheid, hardheid en inwendige gebreken.

Begin met weinig risico. Het Doeboek adviseert een eerste stap zoals hergebruik bij vervanging van een klein voetgangersbruggetje in een park. Arnhem bouwde zo in tien jaar 16 bruggen die geheel of gedeeltelijk zijn gemaakt met hout uit het eigen areaal, in een bouwteam met de aannemer. De provincie Gelderland liet het hout van gesloopte bruggen vooraf inspecteren en voegde het inspectierapport toe aan de aanbesteding.

Wat het kost en oplevert: volgens de provincie Gelderland is hergebruik duurder als je tweedehands materiaal koopt, en even duur als je zelf materiaal beschikbaar stelt. Haarlemmermeer bespaart met het hergebruik van een complete havenbrug 70% CO₂ ten opzichte van een nieuwe brug.

Zo ga je aan de slag

1. Laat bij een reguliere inspectie meteen een herbruikbaarheidsscan uitvoeren.

2. Kies een eerste project met weinig risico en een betrokken beheerder.

3. Voeg inspectierapporten en meetresultaten toe aan de aanbesteding, zodat aannemers weten wat ze krijgen.

4. Werk in een bouwteam of langlopend contract. Dan kun je materiaal en planning samen afstemmen.

In het Doeboek: §5.6 Hergebruik bruggen en brugonderdelen (Arnhem, Gelderland, Haarlemmermeer, Amsterdam, Oosterhout) en §5.4 Hergebruik (stalen) damwanden.

's-Hertogenbosch: "Data op orde is de basis. [...] Ga vastleggen: Welke bruggen heb ik? Waar liggen ze? Waarvoor worden ze gebruikt? Wat is de onderhoudsstaat? En wat is de leeftijd?"

Zo ga je aan de slag

1. Eis bij oplevering van nieuwe kunstwerken een compleet revisiedossier met tekeningen, berekeningen en materiaalgegevens, en zet dat in het beheersysteem.

2. Leg bij hergebruik vast dat het om een hergebruikt onderdeel gaat, met het oorspronkelijke bouwjaar.

3. Zie ook hoofdstuk 6 over assetinformatie.

In het Doeboek: §5.4 (provincie Drenthe), §5.7 (’s-Hertogenbosch) en §5.5 (Amsterdam).

• CROW-CUR Rapport 213:2022 Handboek Hout in de grond-, weg- en waterbouw: richtlijnen voor detaillering, uitvoering en onderhoud.

• Factsheet Detaillering en onderhoud van houten bruggen van Rijkswaterstaat (2024).

• Bestekteksten voor duurzaam inkopen, onder andere in RAW-format, via moederbestek.nl.

• FSC- of PEFC-certificering voor duurzaam bosbeheer.

De belangrijkste lessen uit de praktijk: houd het hout droog, zorg voor ventilatie en bescherm het tegen zonlicht. Dan gaat een houten brug 50 tot 100 jaar mee. Oosterhout voorkomt rot bij hout-op-hout-verbindingen met kunststof tussenstukken. De gemeente werkt met een of twee standaardmaten voor dekplanken, zodat de eigen dienst ze kan vervangen en ze later herbruikbaar zijn. Almere werkt met een gestandaardiseerde bruggenfamilie voor houten bruggen (praktijkvoorbeeld in de online IFD-paragraaf van het Doeboek).

Zo ga je aan de slag

1. Leg als opdrachtgever de duurzame ambitie en de gewenste levensduur vast.

2. Laat de bestekschrijver certificering, losmaakbaarheid en vervangbaarheid vastleggen.

3. Laat de ontwerper werken volgens CROW-CUR 213, en vraag om standaardmaten voor dekplanken en leuningen.

4. Vraag de aannemer de gebruikte materialen te documenteren voor later hergebruik.

In het Doeboek: §5.2 Hout tenzij, voor fiets- en voetgangersbruggen en §5.6 (Oosterhout).

De basis staat in NTA 8085 (vaste bruggen en viaducten) en NTA 8086 (beweegbare bruggen), gratis te downloaden bij NEN. Let op: NTA 8085 is per 1 november 2025 vervangen door NTA 8085:2021+A1:2025. De initiële kosten van een IFD-brug liggen vaak hoger dan bij een traditioneel ontwerp. De winst zit in de levensduur, en de prijs daalt naarmate meer overheden IFD toepassen.

Zo ga je aan de slag

1. Neem IFD vanaf de verkenning mee in het project.

2. Leg in het bestek concrete eisen vast: losmaakbare verbindingen, standaardmaten, vervangbare onderdelen.

3. Gebruik de gunningscriteria en eisen voor IFD die de provincie Noord-Holland deelde bij de aanbesteding van een vaste brug.

4. Leg materialen, afmetingen en staat vast, bijvoorbeeld in een materialenpaspoort.

In het Doeboek: de paragraaf Industrieel, flexibel en demontabel bouwen (IFD), die na de decemberversie online is toegevoegd.

Zo ga je aan de slag

1. Controleer of je basisgegevens op orde zijn: wat ligt er, waar, wat is het bouwjaar, wat is de onderhoudsstaat? 's-Hertogenbosch: "Zet dit in een beheerssysteem, maakt niet uit welk."

2. Wijs een databeheerder aan die registratie, inspectiegegevens en materiaaldata bewaakt.

3. Eis bij oplevering van projecten revisiegegevens en materiaalgegevens in een vast format, bij voorkeur volgens IMBOR of GWSW.

4. Begin met een materialenpaspoort bij één project waar veel materiaal vrijkomt, zoals Deventer deed (§4.5).

In het Doeboek: §5.7 Levensduurverlenging staal en beton, §6.4 Toepassen vrijkomende objecten (veelgestelde vragen), §4.5 (Deventer).

Daarna komen in het Doeboek deze maatregelen aan bod:

Eerlijk is ook: hergebruik van pvc-buizen is financieel nog niet voordeliger, omdat nieuwe buizen goedkoop zijn. De winst zit in minder CO₂, transport en afval.

Zo ga je aan de slag

1. Werk de zes stappen van kwaliteitsgestuurd beheer uit het Doeboek door: inventariseren, risicoprofielen, inspecties op basis van risico, afwegingskader repareren-relinen-vervangen, uitvoeren en registreren, evalueren.

2. Vraag de beheerder welke kleine levensduurverlengende maatregelen meteen kunnen. De beleidsmedewerker geeft daar ruimte en budget voor.

3. Gaat er een pvc-riool uit vanwege zetting? Gebruik de checklist hergebruik pvc-buizen uit §6.3 en de Handreiking hergebruik van drukloze pvc-buizen van Stichting RIONED.

4. Neem in het bestek op dat vrijkomende kolken, deksels en putranden worden hergebruikt.

In het Doeboek: H.6 Riolering, §6.1 tot en met §6.4. Voor vakinhoudelijke vragen over riolering: Stichting RIONED (riool.net).

Gebiedsgericht werken is op korte termijn vaak duurder, maar kan de kosten over langere tijd verlagen. Riolering is daarbij vaak de motor voor ingrepen in de openbare ruimte. De geactualiseerde Roadmap Riolering 2026 noemt 'gebiedsgericht integreren van circulariteit en klimaatimpact' als maatregel.

Houd bij een gebiedsaanpak rekening met wat er nog komt. Komt er een warmtenet in de wijk? Dan halen materialen hun levensduur misschien niet. Ontwerp dan losmaakbaar, of werk met hergebruikte materialen die minder lang mee hoeven (Doeboek §8.3).

Zo ga je aan de slag

1. Breng per gebied alle opgaven bij elkaar: riolering, wegen, groen, water, energie en woningbouw.

2. Gebruik de kwaliteitsgegevens van riolering en wegen om te bepalen welk moment het beste past. Vervang niet eerder dan nodig alleen omdat er gewerkt wordt (§8.4 over de 'doemodus').

3. Richt aanbestedingen zo in dat integrale projecten toegankelijk blijven voor het mkb.

In het Doeboek: Gebiedsgericht werken (§6.5, online toegevoegd na de decemberversie), §6.1 Kwaliteitsgestuurd beheer (Tilburg) en §8.3 Samenhang met andere beleidsvelden.

Zo ga je aan de slag

1. Het in algemene zin voorschrijven van SEB: maak gebruik van de RAW Catalogus Bepalingen 01.27 (RAW-versie september 2026)

2. Breng met een energiescan in beeld hoeveel stroom het project vraagt. Zie de handreiking Kop op Energiescans.

3. Inventariseer gemeentelijke aansluitingen in en rond het projectgebied. Vraag de afdeling mobiliteit naar de laadpalen en een eventuele laadstrategie.

4. Leg het gebruik vast met de Standaard overeenkomst bestaande stroompunten van het programma SEB (in het Doeboek Standaardovereenkomst Tijdelijke Laadinfra genoemd).

5. Neem een kaart met de beschikbare aansluitingen op in de aanbestedingsstukken.

In het Doeboek: §7.2 Laadvoorzieningen voor schoon en emissieloos bouwen (praktijkvoorbeelden Leiden, Harderwijk en Waterschap Aa en Maas).

Nieuw sinds oktober 2026: opdrachtgevers kunnen fysieke controles op de bouwplaats laten uitvoeren door onafhankelijke controleurs. Aanvragen kan via Topsector Logistiek (controleopnaleving@topsectorlogistiek.nl). Deze controles lopen door tot en met de eerste helft van 2027.

Zo ga je aan de slag

1. Maak vooraf duidelijke afspraken met de aannemer over hoe hij SEB aantoont. Vraag bijvoorbeeld in de aanbesteding een materieelinzetplan, volgens het sjabloon bij de handreiking.

2. Laat tijdens de uitvoering steekproefsgewijs controleren of het ingezette materieel overeenkomt met het plan.

3. Heb je geen capaciteit voor toezicht? Vraag een fysieke controle aan bij Topsector Logistiek.

In het Doeboek: §7.1 Schoon en emissieloos bouwen uitvragen in je aanbesteding.

Wel zijn er aanwijzingen dat de markt sneller gaat dan verwacht. Via de subsidieregeling SSEB is in vijf jaar de aanschaf van 4.300 duurzame werktuigen gesubsidieerd, waaronder 887 rupsgraafmachines en 565 shovels (evaluatie, september 2026). In de projecten die voor de handreiking Kop op Energiescans zijn geanalyseerd, kon gemiddeld 70% emissieloos worden gewerkt.

De Routekaart SEB geeft het tempo aan dat de markt kan verwachten. Op basisniveau moeten in 2028 onder meer lichte machines tot 56 kW, stationaire machines tot 560 kW en alle bestelauto's emissieloos zijn (Op weg naar 2028 en het Ingroeimodel).

Zo ga je aan de slag

1. Houd een marktconsultatie voor grotere projecten: vraag aannemers wat ze emissieloos kunnen inzetten.

2. Laat een energiescan uitvoeren om te zien welk deel van het werk emissieloos kan.

3. Gebruik de basiseisen uit de Routekaart SEB als ondergrens, en de Gunningsmethodiek SEB om aannemers te belonen die meer doen.

In het Doeboek: §7.1 en §7.2.

Langjarige samenwerkingscontracten bieden ook ruimte voor andere duurzaamheidsdoelen. De provincie Noord-Holland stuurt in een contract voor oeververvanging van zes tot acht jaar op 80% minder MKI, inmiddels bijgesteld naar 95%. Utrecht werkt in het Wervengebied met een kernwaardencontract (§5.4).

Zo ga je aan de slag

1. Neem het groeipad van de Routekaart SEB op in het raamcontract, met momenten waarop de eisen worden aangescherpt.

2. Spreek af hoe en wanneer de aannemer rapporteert over het ingezette materieel.

3. Evalueer jaarlijks met de aannemer wat haalbaar is.

In het Doeboek: §7.1 en §5.4 Hergebruik (stalen) damwanden (Noord-Holland, Utrecht).

Voor de langere termijn adviseert het Doeboek een strategische aanpak. Breng in kaart waar de komende jaren projecten plaatsvinden, ook die van netbeheerders, waterschappen, woningcorporaties en ontwikkelaars, en schat per type project de energievraag in. Zet daarnaast op een rij welke eigen aansluitingen structureel overcapaciteit hebben, zoals sportlocaties, rioolgemalen of evenemententerreinen. Breng beide samen op één kaart. Waar vraag en aanbod elkaar overlappen, kun je een laadplein of laadhub uitwerken. Bepaal per project of de gemeente faciliteert (een aansluiting of locatie beschikbaar stellen) of zelf eigenaar of exploitant wordt, en leg in de uitvraag vast welke laadvoorziening beschikbaar is. Het ondersteuningsprogramma Op weg naar SEB kan gemeenten hierbij begeleiden, bijvoorbeeld met een regionale energiescan. Let ook op brandveiligheid: plaats laadstations en accucontainers op afstand van brandbaar materiaal, stem af met de brandweer en zie Veiligheid rondom emissieloos materieel in de bouw en bouwtransport.

Praktische hulpmiddelen:

• Handreiking Laadhubs & Laadpleinen: varianten, rollen en aanpak (Topsector Logistiek, maart 2025).

• Routekaart Laadinfrastructuur Bouw.

• Stappenplan laden op eigen locatie - SEB Kennisbank

• Praktijkvoorbeelden: Harderwijk bouwde een laadhub op de bouwplaats. Bij de reconstructie van de Blauwe Golven in Arnhem en in Groningen zijn bouwhubs ingericht.

Zo ga je aan de slag

1. Vraag een bouwaansluiting zo vroeg mogelijk aan. Netbeheerders hebben vaak lange doorlooptijden, hou rekening met een doorlooptijd van 2 jaar

2. Breng met de afdeling vastgoed, mobiliteit en het waterschap in kaart welke zware aansluitingen er in de buurt zijn.

3. Kijk bij meerdere projecten in hetzelfde gebied of een gezamenlijke laadhub kan.

In het Doeboek: §7.2 Laadvoorzieningen voor schoon en emissieloos bouwen.

Wat in de praktijk werkte:

• Zien is geloven. Nieuwegein organiseerde excursies naar andere steden voor projectleiders en beheerders: "Er bestonden verschillende vooroordelen over grasbetonstegels. Maar door succesvolle projecten te bezoeken, kun je met eigen ogen zien hoe goed het werkt. Dat neemt weerstand weg."

• Samen buiten kijken. In Zaanstad gingen alle betrokkenen bij de eerste opgegraven buizen kijken. Het enthousiasme van de kraanmachinist werkte aanstekelijk (§6.3).

• Een aanjager. Nijmegen stelde een adviseur circulariteit aan, die binnen projecten adviseert en controleert of eisen worden nageleefd: "Ik kan dit iedere gemeente aanbevelen" (§4.6). Ook Zaanstad en andere gemeenten melden dat een circulaire adviseur als aanjager en verbinder goed werkt.

• Een ambassadeur in de lijn. Dongen vond het directielid Openbare Ruimte bereid om ambassadeur te zijn. Na de eerste projecten zei de directeur Buitenruimte: werk volgens 'Duurzaam, tenzij' (§8.2).

• Goed beleid begint bij de uitvoering. Arnhem adviseert beleidsmedewerkers eerst het werk van collega's te leren kennen: hoe zien de processen eruit, waar worden ze op afgerekend, welke risico's spelen? En laat het 'hoe' zoveel mogelijk van de collega's zelf komen (§8.1).

Zo ga je aan de slag

1. Ga met je betrokken collega’s in gesprek.

2. Kies een pilotproject met een enthousiaste projectleider of beheerder, en maak de resultaten zichtbaar.

3. Organiseer een excursie naar een gemeente die al verder is, bijvoorbeeld naar een materialendepot.

4. Wijs iemand aan als circulair adviseur of aanjager, ook als dat een deel van een functie is.

5. Gebruik kennissessies van BouwCirculair, PIANOo, Platform WOW en het Samenwerkingsplatform Circulaire Viaducten en Bruggen. Dongen organiseerde bijvoorbeeld een sessie met BouwCirculair voor collega's.

In het Doeboek: §8.1 Wanneer doe je het goed als beleidsmedewerker? en §8.2 Hoe krijg je de gemeentelijke organisatie mee?

Sommige keuzes vragen een bestuurlijk besluit. De provincie Noord-Holland kon 10,5 kilometer stalen damwanden overnemen, nog zonder definitieve bestemming. Voor die voorinvestering vroeg het projectteam krediet aan bij Gedeputeerde en Provinciale Staten: "Een voorinvestering vraagt lef en vertrouwen" (§5.4). Ook bij een afwijkend ontwerp heb je soms steun van je leidinggevende nodig om "tegen je eigen gezag in" te gaan (§5.6).

Preventie is een sterk argument richting bestuur: het levert de meeste circulaire impact op, vermindert kosten en werkdruk en geeft minder overlast in de stad (§8.4).

Zo ga je aan de slag

1. Maak resultaten van pilots zichtbaar in CO₂, MKI en euro's.

2. Gebruik voor schoon en emissieloos bouwen de bestuurlijke oplegger van het programma SEB (§7.1, veelgestelde vragen).

3. Maak preventie onderdeel van het gesprek tussen wethouder, ambtelijk opdrachtgever en opdrachtnemer: wat levert een grote projectscope op, tegen welke milieu-impact?

4. Zorg dat circulaire ambities zijn vastgelegd in beleid, met concrete KPI's. Arnhem: maak de stip op de horizon zo concreet mogelijk (§8.1).

• Assetmanagementplan: Zoetermeer neemt duurzaamheidskeuzes al op in het assetmanagementplan, zo werd aan tafel verteld. Daarmee liggen keuzes vast voordat een project start.

• Handboek Openbare Ruimte: Utrecht probeert het advies 'kijk eerst in het grondstoffendepot voordat je nieuw inkoopt' in het Handboek Openbare Ruimte te borgen (§6.4). Het Doeboek noemt het herzien van het handboek als concreet voorstel voor beleidsmedewerkers (§8.1).

• Moederbestek: Gouda nam de eisen uit de productbladen van BouwCirculair op in het moederbestek. Daardoor gelden ze voor alle nieuwe projecten en voor onderhoud. Volgens Gouda loopt een project daardoor nooit vast op de duurzaamheidseisen: "Die zijn immers van het begin af aan meegenomen" (§5.3).

• Toolbox: Amsterdam vertaalde zijn circulaire beleid naar een Toolbox en checklist duurzame infrastructuur, met circa 70 tools en per tool een contactpersoon. De Quickscan Circulair is daarin verplicht.

Provincie Gelderland heeft bijvoorbeeld een eigen beleid/uitvoeringsagenda opgezet om SEB te borgen. En gemeente Amsterdam heeft SEB in de 2025 al in een besluit vast laten leggen. Hoorn deelde een voorbeeld van circulaire richtlijnen in de Digitale Leidraad Inrichting Openbare Ruimte (DLIOR) van de gemeente. Dit voorbeeld wordt opgenomen in §8.2 van het Doeboek.

Let op bestaande richtlijnen die circulair werken in de weg zitten. Een hergebruikte lichtmast kan gebruikssporen hebben die botsen met regels over hoe een mast eruit moet zien. Het Doeboek vraagt om die regels los te laten als dat circulariteit bevordert (§5.5).

Zo ga je aan de slag

1. Neem bij de volgende herziening van het assetmanagementplan of de beheerplannen duurzaamheidskeuzes per assetgroep op.

2. Check het Handboek Openbare Ruimte op eisen die hergebruik onmogelijk maken, zoals vaste kleuren of maten.

3. Leg een beperkt aantal eisen vast in het moederbestek: WMA, selectief frezen, hergebruik elementenverharding, MKI-productbladen en Ingroeimodel SEB.

In het Doeboek: §8.1, §5.3 (Gouda), §6.4 (Utrecht) en §5.5 Hergebruik lichtmasten.

Dit zijn de kostengegevens die in het Doeboek staan:

Niet of minder bouwen is de maatregel die het meest bespaart: een project gaat niet, later of kleiner door, met minder materiaal (§8.4). Bij de tweedehands havenbrug in Abbenes (Haarlemmermeer, §5.6) kostte hergebruik extra werk, maar nieuwbouw was naar schatting 1,5 tot 2 keer duurder geweest (Duurzame Infra, april 2026).

Voor elementenverharding staat in hoofdstuk 3 de prijslijst van Enschede, met prijzen van nieuwe en hergebruikte stenen, tegels en banden naast elkaar. De Inspiratiegids vat het zo samen: bij hergebruik zijn de kosten anders verdeeld, met minder geld voor materiaal en meer voor arbeid, transport en sortering.

Zo ga je aan de slag

1. Laat voor je eerste projecten een kostenvergelijking maken over de hele keten, zoals Haarlemmermeer deed.

2. Neem naast de aanschaf ook onderhoud, vervanging, stortkosten, opslag en transport mee.

3. Maak naast de euro's ook de milieuwinst zichtbaar in MKI en CO₂. Dat helpt bij de bestuurlijke afweging.

In het Doeboek: de veelgestelde vragen per paragraaf, vaak met de vraag 'Is het duurder?'.

Zo ga je aan de slag

1. Bespreek met de controller en de afdeling financiën of restwaarde in de afschrijvingssystematiek kan worden meegenomen.

2. Neem contact op met gemeenten die al ervaring hebben, zoals Leeuwarden en Heerenveen.

3. Zorg dat de restwaarde onderbouwd is met gegevens over het materiaal. Daarvoor heb je goede assetinformatie nodig (zie hoofdstuk 6).

• moeten publieke opdrachtgevers een maximale MKI opnemen voor aangewezen soorten asfalt en beton. De grenswaarden volgen in een ministeriële regeling. Mogelijk volgen later ook eisen voor staal;

• wordt een milieugerelateerd gunningscriterium verplicht bij aanbestedingen boven de Europese drempel die gunnen op beste prijs-kwaliteitverhouding;

• wordt de Bepalingsmethode Milieuprestatie Bouwwerken verplicht voor de berekening.

CROW is in april 2026 gestart met MKI-commissies voor asfalt en beton, die de plafondwaarden en het groeipad uitwerken. Zodra de verplichting vastligt, past CROW de RAW-bestekken en de UAV-GC 2025 aan (Doeboek §8.5). Voor kleinere aanbestedende diensten is er het MKI-ondersteuningspunt bij PIANOo, bereikbaar via het PIANOo-vragenloket of info@pianoo.nl.

Voor de meeste gemeentelijke projecten betekent dit vooral de materiaaleisen voor asfalt en beton. Het verplichte gunningscriterium geldt alleen voor grote projecten boven de Europese drempel.

Zo ga je aan de slag

1. Wacht niet op de wet. Neem nu al MKI-eisen op voor asfalt of beton, met de NPDW-plafondwaarden of de productbladen van BouwCirculair. Dan bouw je ervaring op voordat het verplicht is.

2. Laat de inkopers de PIANOo-handreiking Inkopen met de Milieukostenindicator (versie 3.0, november 2024) doornemen.

3. Zorg dat ook werkvoorbereiders, assetmanagers en directievoerders weten wat er verandert. Zij krijgen te maken met andere materialen en andere controles in de uitvoering.

4. Neem contact op met het MKI-ondersteuningspunt van PIANOo als je vastloopt.

In het Doeboek: §8.5 De Milieukostenindicator in de GWW-sector, §4.7 Toepassen duurzamer beton.

Controle begint al vóór de gunning. Dongen laat de MKI-waarden van inschrijvingen toetsen door een onafhankelijke LCA-deskundige, voordat het werk wordt gegund. "Vaak wordt gewerkt met boetes achteraf, maar dan heb je niet bereikt wat je wilt bereiken." Tijdens de uitvoering houdt de toezichthouder in Gooise Meren in het logboek bij welke materialen en welk materieel worden ingezet, en controleert hij de asfaltleveringsbonnen. Deventer schakelt een auditpartij in.

Voor de controle achteraf zijn er landelijke protocollen:

• Protocol berekenen en aantonen MKI-waarde van Rijkswaterstaat (de actuele versie is versie 5.0);

• As Built-toetsing van projectspecifieke LCA's van de Nationale Milieudatabase (protocol en checklists, juli 2026);

• Handleiding gunnen met MKI bij groot variabel onderhoud asfalt van Rijkswaterstaat (2021), als uitgewerkt voorbeeld voor asfaltonderhoud.

Zo ga je aan de slag

1. Beschrijf in de aanbestedingsstukken wat de referentie is, hoe de MKI moet worden aangeleverd (bijvoorbeeld onderbouwd door een erkende LCA-deskundige) en hoe de korting werkt.

2. Leg vooraf vast welke bewijsstukken de aannemer aanlevert: leverbonnen, stortbonnen, milieuprofielen (EPD's).

3. Verlicht de administratie. Dongen gebruikt de projectmodule van BouwCirculair, waarin de aannemer zelf alle documenten invoert. In Gouda gebruiken directievoerders en toezichthouders de module.

4. Laat de toezichthouder aansluiten bij wat hij toch al in het logboek bijhoudt.

In het Doeboek: §8.5 (praktijkvoorbeelden Gooise Meren, Nijmegen, Heerlen, Deventer) en §8.2 (Dongen).

Tijdens de bijeenkomst in Utrecht vertelde IJsselstein hoe zij zonder groot budget en zonder formeel depot zijn begonnen: vrijkomend materiaal opslaan op een ongebruikt stuk gemeentegrond. Na zeven jaar is dat uitgegroeid tot een werkend systeem met gestructureerde opslag, wekelijkse inventarisatie en circulaire aanbestedingscriteria.

Een depot maakt hergebruik wel veel makkelijker. Het is het schakelpunt tussen vrijkomen en opnieuw inzetten: je beoordeelt materiaal, legt het vast en kunt het gericht toepassen. Zonder depot verdwijnt veel materiaal naar de breker, terwijl het technisch nog bruikbaar is (Doeboek §8.6).

Andere digitale marktplaatsen die het Doeboek noemt: Nationale Bruggenbank, Circulaire Staalbank, Circulaire Bouwketen Oost-Nederland, Insert en Marktplaats Circulair. Opslag en logistiek regel je daarbij zelf.

Zo ga je aan de slag

1. Kijk eerst of materiaal in hetzelfde project terug kan. Kan dat niet, kijk dan naar een ander project, een depot of een marktplaats (Doeboek §6.4, veelgestelde vragen).

2. Begin klein, met een tijdelijke opslagplek op de gemeentewerf of een stuk gemeentegrond, en met één of twee soorten materiaal.

3. Zet materiaal dat je niet zelf kunt gebruiken zo vroeg mogelijk op een marktplaats.

In het Doeboek: §8.6 Materialendepot (praktijkervaring Hardenberg).

De rendabiliteit hangt af van het volume dat doorstroomt. In Haarlemmermeer blijft materiaal nooit lang liggen: in 2025 gingen er meer dan 100 vrachten in en uit.

Nijmegen liet Planterra de haalbaarheid van een gemeentelijk materialendepot onderzoeken. De uitkomst: een depot kan ongeveer kostenneutraal. Hergebruik van betontegels en betonstraatstenen is iets duurder dan nieuw, maar de lagere kosten bij gebakken klinkers compenseren dat.

Een digitaal platform als DuSpot helpt, maar vervangt de fysieke opslag niet, omdat vraag en aanbod in de tijd zelden samenvallen. Deze praktijkervaring wordt opgenomen in §8.6 van het Doeboek.

Zo ga je aan de slag

1. Laat een kostendeskundige een vergelijking maken tussen nieuw en hergebruikt, voor je meest gebruikte materiaal. Neem alle stappen mee: opnemen, transport, opslag, schoonmaken, palletteren en aanbrengen.

2. Breng in beeld hoeveel materiaal er de komende jaren vrijkomt en nodig is. Een depot zonder doorstroom wordt duur.

3. Werk samen met buurgemeenten als je eigen volume klein is.

Haarlemmermeer adviseert stap voor stap te werken: "Niet te veel materialen ineens, want dan wordt het een rommeltje. Na een tijd ga je (nog) meer structuur aanbrengen en tenslotte formaliseren." Betrek vanaf het begin de assetmanager, de directievoerder en een kostendeskundige.

Voor een regionaal depot met meerdere gemeenten loopt onderzoek. Het project RE:Match.D onder leiding van de Universiteit Twente onderzoekt onder meer een netwerk van regionale materialenhubs.

Wie materialen tussen gemeenten wil uitwisselen, heeft een prijs nodig. Een prijslijst voor tweedehands materialen, zoals Enschede die gebruikt, kan volgens de Inspiratiegids ook dienen als basis voor verrekening tussen gemeenten en in regionale samenwerkingen. Reken daarin de kosten mee die al zijn gemaakt: opnemen, transport, schoonmaken en verwerken op het depot. Hof van Twente denkt na over een centraal, goed beveiligd depot samen met andere Twentse gemeenten, nadat 400 m² opgeslagen stenen van het eigen depot werden gestolen.

Zo ga je aan de slag

1. Kies het model dat past bij je organisatie: zelf beheren kost personeel, huren of samenwerken met aannemers vraagt goede afspraken.

2. Leg de rollen vast. Beleid borgt depotbeheer en kwaliteitsbeoordeling, projectleiders zorgen dat materiaal naar het depot gaat, beheerders en toezichthouders beoordelen de kwaliteit, ontwerpers kijken eerst naar het aanbod, aannemers leveren schoon en gesorteerd aan.

3. Registreer wat erin gaat en eruit gaat, en houd fysiek toezicht.

4. Regel hoe het depot wordt bekostigd. In Haarlem wordt de hub uit de projecten bekostigd.

In het Doeboek: §8.6 Materialendepot (praktijkervaringen Haarlemmermeer, Haarlem, Hardenberg, Rotterdam, Utrecht) en §6.4 Toepassen vrijkomende objecten (Utrecht, Apeldoorn).